سیدمجتبی موسوی، معاون فرهنگی و هنرهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران:

آثار زبده ترین خوشنویسان ایرانی در یکی از قدیمی ترین خانه پایتخت

هنرخوشنویسی ایران، ازجمله هنرهای اصیل ایرانی است که در تاریخ فرهنگی ایران همواره از جایگاه و اعتبار ویژه‌ای برخودار بوده وهست. خوشنویسی ایران در دوره‌های زمانی طولانی به تنهایی بار انتقال فرهنگ ایران به نسل‌های بعدی را به دوش کشیده و نیز فرهنگ ایرانی را درکشورهای فارسی زبان وحتی کشورهای غیرفارسی زبان منطقه تاثیرگذارکرده‌است.

در ادوار تاریخی ایران که زمینه‌ای برای بروز و ظهور برخی هنرهای دیگر نبوده‌است این هنرخوشنویسی بود که درتمامی شئون زندگی و فرهنگ ایران و ایرانی رخ نمایانده‌ و متجلی شده‌است. قدرت‌ تاثیرگذاری و ویژگی‌های زیباشناختی منحصربه‌فرد آن به حضورخوشنویسی در بسیاری از نمادهای فرهنگی و هنری ایران از جمله در معماری اسلامی و سایر هنرهای سنتی منجر شده‌است.

شاهد دیگری‌ که برای اهمیت خوشنویسی می‌توان‌ ذکرکرد، میل و اشتیاق عمومی به داشتن‌ خطی زیباست. هرکسی آرزوی داشتن خط‌‌خوش دارد و نیز ازخط‌خوش دیگران لذت می‌برد. به همین دلیل بسیاری از ایرانیها در طول زندگی بارها تلاش می‌کنند دست کم در یکی ازگرایش‌های خوشنویسی به مهارت دست یابند.کدام هنر را می‌توان سراغ گرفت که تا این اندازه اقبال عمومی یافته‌باشد؟

سیدمجتبی موسوی معاون فرهنگی و هنرهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران که در کارنامه کاری خود فعالیت‌های هنری بیشماری را به ثبت رسانده از هنر خوشنویسی و راه‌اندازی موزه خوشنویسی می‌گوید که در ادامه می خوانید.

 راه اندازی موزه در حفظ آثار هنری را تا چه اندازه مفید می‌دانید؟

با قدری مطالعه درکشورهایی با پیشینه فرهنگی شبیه به ایران پی می‌بریم برای حفظ و معرفی اجزای فرهنگی خود به چه شیوه‌ای را در پیش گرفته و چه اقدامات عملی را انجام داد‌ه‌اند.یکی از بارزترین این اقدامات، تاسیس موزه‌هاست.

موزه‌ها مکان‌هایی برای حفظ، اشاعه، توسعه وتبادل فرهنگ هستند.همچنین از مهمترین ابزارهای معرفی فرهنگ و تمدن به شمارمی‌روند و نقش مهمی در هویت‌سازی برای ملتها دارند. این که کشورها میراث و هویت تاریخی و فرهنگی خود را در موزه‌ها به نمایش گذاشته و از آن حفظ وحراست کنند، امری طبیعی است.

در این بین خط و خوشنویسی در ایران که از مهمترین نمادهای تمدنی به شمار می‌رود و باسابقه طولانی و نیز اهمیت تاریخی منحصربه‌فردی که دارد تا حدزیادی مورد غفلت واقع شده‌است. درحالی که طی هزارسال اخیر یکی از هنرهایی بوده که بیشترین هنرمند را در خود پرورش داده و به نسل‌های امروز معرفی کرده و به این سبب نیز دارای جایگاه ویژه‌ای شده‌است. بی‌شک برای معرفی و حفظ و اعتلای این میراث تمدنی ایران می‌توان موزه‌ای برپا کردکه بنایی با ارزش‌های معماری موزه هنرهای معاصر ایران داشته و از نظر وسعت به مراتب بزرگتر باشد، چرا که تعداد بسیار زیاد آثاری که ازقدما باقیست و به همت مجموعه‌داران ایرانی داخل کشور همچنان در ایران باقی مانده، می‌تواند در گنجینه این موزه قرارگرفته وموجب غنای بی‌نظیر آن بشود. همچنین درخوشنویسی معاصر نیز فعالیت هنرمندان برجسته کشور چنان است که می‌بایست آثاری از ایشان در هر موزه‌ای راه پیدا کند و نگهداری شود تا به عنوان میراث معاصر در اختیار نسل‌های آینده قرار گیرد و نقش تمدن‌ساز خط و فرهنگ‌ساز خوشنویسی به‌طور مستمر حفظ شود.

 درمورد تاسیس موزه خوشنویسی توضیح می‌دهید؟

تاسیس موزه خوشنویسی ایران توسط زیباسازی بر اساس همین نگاه صورت گرفته‌است. .سابقه این تصمیم به سال 1391 و بعد از تاسیس موزه مکتب کمال‌الملک درنقاشی کلاسیک ایران باز می‌گردد. این اقدام که سبب شکل‌گیری موزه‌ای با آثاری از شاگردان کمال الملک شد، چنان دل اهل هنر را جلا داد که بسیاری از اهالی هنر لزوم تاسیس موزه‌های دیگری از این دست را یادآور شدند و در این بین برخی نیز تاسیس موزه خوشنویسی را مطرح کردند.

تمام پیشنهاد دهندگان، بر ضرورت این اتفاق به دلیل فعالیت گسترده بسیاری از کشورهای همسایه ایران در خریداری آثار شاخص ایرانی که موجب خروج تعداد بسیار زیادی از این آثار از کشور می‌شود، تاکید داشتند و خواهان فعالیت مشابهی در ایران بودند.

تحقق این موضوع در ابتدا چندان امکان‌پذیر نبود اما با توجه به این که سازمان زیباسازی ازسال 1393 با خرید تعدادی از عمارت‌های‌ تاریخی که دارای هویت معماری یا تاریخی بودند، تلاش برای حفظ و احیای این بناها را آغاز کرد و مهم‌تر از آن با تعریف کاربری فرهنگی برای این بناها، امیدواری برای تاسیس اماکن فرهنگی قوت گرفت. یکی از عمارت‌های که توسط سازمان خریداری شد عمارت فولاوند بود. از همان ابتدا که بحث بر سر تعیین کاربری این عمارت مطرح شد، خوشنویسی یکی از موضوعاتی بود که همواره مد نظر بود ولی به دلیل کوچکی فضای داخلی عمارت و محدودیت فضای نمایشگاهی تردید هم وجود داشت.

اما در نهایت با پیشنهاد افزودن بنای جدیدالحاقی درمحوطه، اختصاص این مکان برای موزه خوشنویسی قطعی شد اما این امیدکه با توسعه این موزه درآینده ساختمانی با معماری منحصربه فرد و اختصاصی برای خوشنویسی ایران هم چنان پابرجا ماند.

 فعالیت های صورت گرفته در چند بخش صورت گرفت؟

با این تصمیم در سازمان زیباسازی هم زمان چند کار آغاز شد. یکی مرمت عمارت و توسعه فضای نمایشگاهی و نیز طراحی داخلی ساختمان موزه و دیگری شناسایی و خرید آثار خوشنویسی. کار مرمت بنا با تعیین مشاور و سپس پیمانکاران آغاز شد و توسط معاونت فنی و طراحی شهری سازمان پیگیری شد .اهمیت موضوع تنها به سرعت و پیشرفت کار خلاصه نمی شد بلکه هم زمان توجه به هویت معماری ساختمان و وفادار ماندن به شاخصه‌های معماری عمارت نیز مد نظر بود و این موضوع که گاهی نیز باعث کندی روند پیشرفت کارمی‌شد تا پایان کار ساختمانی همواره مد نظر و تحت نظارت بود.

درکنار عملیات مرمتی و ساختمانی، فرآیند خرید آثار برای موزه با شکل‌گیری شورای کارشناسی تخصصی و تعیین دبیر این شورا آغاز شد. تدوین شیوه‌نامه خرید آثار، سرآغاز فعالیت این شورا بود و براساس این شیوه‌نامه، در مرحله اول خرید آثار قدما تا زمان عماد الکتاب در دستور کار قرار گرفت. برای خرید آثار قدما می‌بایست‌ ضمن شناسایی مجموعه‌های معتبر، رضایت مجموعه‌داران برای فروش آثار با قمیت مناسب برای موزه جلب می‌شد. چه، در وهله اول بسیاری از مجموعه‌داران به‌ سبب برخی ملاحظاتی که دارند ترجیح می‌دهند گمنان بمانند و همین موضوع دسترسی به آثار قدما را سخت می‌کند. همچنین تعدادی از آن‌ها به این دلیل که گردآوری خط را صرفا بنا به علاقه شخصی خود انجام داده‌اند، رغبتی به فروش نداشته و تمایل ندارند مجموعه آثار در اختیارشان ناقص شود. از طرفی این امر طبیعی است که موزه برای خرید اثر دو چیز را مدنظر داشته‌باشد.یکی خرید بهترین وشاخص‌ترین آثار و دیگری قیمت مناسب‌ که البته این دو موضوع هم مزید برعلت شده و کار خرید را سخت‌ترمی‌کند. باهمه این تفاسیر، شورای کارشناسی موزه بنابه دغدغه‌های فرهنگی و آرزوی خود و سایر دست اندرکاران خوشنویسی برای تاسیس موزه، مجدانه برای شناسایی و خرید آثار اقدام کرد. خوشبختانه در این فرآیند بسیاری ازصاحبان آثار، خود نیز به معرفی مجموعه در اختیارشان مبادرت کرده و آثار زیادی را برای فروش عرضه می‌کردند و نیز کسانی بودند که مجموعه مهم دیگران رامعرفی کردند و به این ترتیب گردآوری آثار برای موزه با سرعت خوبی پیش رفت. اگر چه گاه راضی‌کردن افراد برای خرید گزینشی از مجموعه‌شان دشوار بود و به روزها رایزنی و گفتگو نیاز داشت.

 در شناسایی آثار بجز موانع موجود آیا با اتفاقات جالب توجهی روبرو شدید؟

در این بین قطعات و مجموعه‌هایی یافت شد که باعث شگفتی بود و هر بیننده خط‌شناسی را مدهوش می‌کرد. بی‌تردید یکی از بخت‌های تاسیس موزه، معرفی مجموعه‌ای بودکه توسط استاد مرحوم عبداله فرادی طی سال‌های عمر با برکت ایشان گردآوری شده بود و بیست سال پس از فوت ایشان توسط ورثه محفوظ مانده بود. از نکات قابل ذکر این است که ورثه استاد به دلیل علاقه وافر به حفظ این مجموعه و نیز به دلیل همکاری با موزه حاضر شدند تمام آثار را به صورت یک جا در اختیار موزه قراردهند. درطول حدود یک سال فعالیت، نمونه‌هایی از این دست که صرفا به دلیل علایق فرهنگی افراد به هنر خوشنویسی ایران موجب همراهی بیشتر در امر تاسیس موزه می‌شد، موجب افزایش انگیزه دست‌اندکاران برای سرعت بخشیدن به امر تاسیس موزه می‌شد.

در حین این فرآیند شورای کارشناسی پیشنهاد کرد به منظور اطمینان از روندی که برای خرید آثار درپیش‌گرفته‌شده از صاحبنظران‌ دیگری نیز در این زمینه نظرخواهی شود. به همین منظور جلساتی ترتیب داده‌شد و طی آن از برخی اساتید و متخصصان این حوزه دعوت شد تا ضمن دیدن آثار، نظرات خود را برای ارتقا و نیز سرعت بخشی به کار با دست‌اندرکاران درمیان بگذارند. خوشبختانه حضور این عزیزان که با اعلام نظرات کارشناسی و تشویق همراه بود در ادامه کار تاثیرگذار بود و نیز موجب قوت قلب برای به ثمر نشستن تلاش‌های گروه کارشناسی خرید آثار و نیزگروه طراح و مرمت کار ساختمان که با سرعت و دقت بیشتری کار به سرانجام برسد.

ذکر این نکته نیز اهمیت دارد که کار تاسیس موزه هرچه به انتهای مرحله اول نزدیک شد، تاکید همگان بیشتر شد که این تازه اول راه است و می‌بایست به دو موضوع به طور هم زمان اندیشید، یکی ادامه فرآیند گردآوری آثار از قدما و نیز آغاز خرید از آثار دوره معاصر برای افزودن به گنجینه موزه خوشنویسی به طوری که این موزه به عنوان مرجع خط ایران، از هر نظر غنی بوده ومرجع مهمی برای شناخت و مطالعه در خط و احوال خوشنویسان دردسترس پژوهشگران باشد و دیگر این که موزه خوشنویسی ایران حتما می‌بایست بنای درخور و شایسته‌ای با معماری شاخص داشته‌باشد که لازم است از هم اکنون مورد توجه مسوولان قرارگیرد.

درپایان لازم به ذکراست که تاسیس موزه خوشنویسی ایران، برپایه همدلی وهم فکری جمعی از علاقمندان به فرهنگ و هنر ایران شکل گرفته‌است. بخشی از این همراهی درشهرداری تهران و سازمان زیباسازی است که اگر نبود بی‌شک هیچ‌گاه چنین امری دردستور کار قرار نمی‌گرفت و بخش دیگر همراهی و حمایت هنر دوستان، هنرمندان و اساتید حوزه خوشنویسی بود که موجب شد با بهترین شکل و در کوتاه‌ترین زمان امکان دسترسی به زبده‌ترین آثار فراهم شود.

معرفی کتاب

  • فصلنامه "تبلیغات" شماره هجدهم که در تیر ماه نود انتشار یافت صفحاتی را به موضوع "نگاه زیباسازی، نگاهی مردمی" اختصاص داد       برای بارگزاری این مطلب اینجا را کلیک کنید
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آینه رسانه ها

آینه رسانه ها

نگارخانه