سیدعبدالله انوار در گفتگو با «چلچراغ» از خانه اتحادیه و اهمیت بناهای تاریخی میگوید

بناهای قدیمی تاریخ یک شهر هستند

صدیقه ثنایی
94سال نزدیک به یک قرن است. فردی با این سنوسال اگر بیکار ننشسته باشد و طی سالها مطالعه و پژوهش کرده باشد، پدرش از فعالان مشروطهخواه باشد، یکی از مجلدات لغتنامه دهخدا را تدوین کرده و متون بسیاری را ترجمه کرده باشد، بدون تردید میتواند راوی خوبی از تاریخ و گذشته یک کشور باشد. سیدعبدالله انوار فرهنگپژوه و فرهنگنویسی است که میتواند 100 سال تاریخ ایران را روایت کند. او در گفتوگو با «چلچراغ» از بنای تاریخی اتحادیه و اهمیت آن میگوید.

از اتحادیه بگویید، چه تاریخی بر آن گذشته است؟
این خانه پیش از اتحادیه دو قسمت بوده؛ یک قسمت از آن متعلق به میرزا علیاصغرخان اتابک صدراعظم ایران بوده و قسمت دیگر آن متعلق به ظهیرالدوله بود. میرزا علیاصغرخان ملقب به امینالسلطان صدراعظم سه پادشاه قاجار و از گرجیهای ایران بود. ظهیرالدوله نیز از سیاستمداران و شخصیتهای مذهبی ایرانی بود. پس از مرگ اتابک و ظهیرالدوله، رحیم اتحادیه تصمیم به خرید این دو ملک گرفت؛ درنهایت اینها را از ورثهشان خریداری کرد و آن را به تبدیل به یک عمارت کرد. بعدها تغییراتی در آن ایجاد شد و اکنون هم شهرداری آن را خریداری کرده و در حال ایجاد تغییرات جدیدی در آن است.
رحیم اتحادیه چه سالی این خانه را خریداری میکند؟
دقیقا نمیدانم، اما مربوط به دوره پهلوی اول است.
این عمارت در بنبستی در خیابان لالهزار قرار دارد و لالهزار یکی از مهمترین خیابانهای آن دوران است؛ عمارت اتحادیه در چه دورهای از لالهزار به وجود آمده است؟
عمارت اتحادیه ارتباط چندانی با لالهزار ندارد؛ البته در اصلی آن به خیابان لالهزار باز میشود. اما درهای دیگری به خیابانهای دیگر هم راه دارد. اما به صورت کلی نمیتوان ارتباطی بین این عمارت و خیابان لالهزار برقرار کرد. واقعیت این است که لالهزار باغی بوده مربوط به دوران ناصرالدین شاه؛ یکی از باغات تهران بوده مثل باغ نگارستان و باغ بهارستان. زمانی که ناصرالدین شاه به سفر فرنگ رفت، تحت تاثیر خیابان شانزهلیزه قرار گرفت. درنهایت دستور داد این باغ را به شانزهلیزه تبدیل کنند.
تا جاییکه میدانیم، عمارت اتحادیه از دو لحاظ شهرت دارد، نخست اینکه فردی سرمایهدار به اسم رحیم اتحادیه آن را خریداری کرده و دوم اینکه عمارت اتحادیه لوکیشن سریال «دایی جان ناپلئون» بوده است؛ آیا همین دو مورد باعث شده این عمارت دارای اهمیت باشد؟
بههرحال عمارت اتحادیه خانه بسیار بزرگی است. هم خانه میرزا علیاصغرخان و هم خانه ظهیرالدوله بسیار بزرگ بودند و یکی شدنِ آنها با هم و تبدیلشان به یک عمارت باعث شد خانهای بزرگ از دل آن متولد شود. نکته مهم این است که رحیمخان به موارد قبلی زیاد دست نزد و بعدا خودش تاسیساتی در آن انجام داد. البته اکنون تاسیس اساسی در این عمارت صورت میگیرد. تعمیراتی که صورت میگیرد، به گونهای است که تغییری در ماهیت اصلی بنا ایجاد نشود. یعنی هر جا که معماری ایرانی دارد، به همان شکل باقی میماند و هر جا که معماری اروپایی دارد نیز به همان شکل مرمت خواهد شد.
این بنا تلفیقی از معماری سنتی ایران با معماریهای اروپایی است. چرا با ترکیبی از معماریها در این بنا مواجه هستیم؟
دلیلش این است که اتحادیه هنگام خرید تغییری در دو عمارت قبلی ایجاد نکرد و بعداً که میخواست تاسیساتی داشته باشد، با معماریهای دیگری این کار را انجام میداد. به همین خاطر حاصل آن ترکیبی از معماریهاست. البته اکنون تنها یک خانه قدیمی به صورت نسبتاً کامل باقی مانده که مرمت میشود.
اقدام شهرداری برای مرمت این بنا را چطور ارزیابی میکنید؟
بسیار کار خوب و صحیحی بوده است. خانه و بنایی تاریخی و قدیمی را حفظ و نگهداری کردهاند. موزه مشاهیر هم قرار است در آن راهاندازی شود که اقدامی بسیار پسندیده است. در ضمن، زمینی که در مرکز تهران خالی افتاده بود، اکنون آباد و به جایی دیدنی تبدیل میشود.
ظاهرا مسئولان این فرایند احیا را در مورد کلِ لالهزار در پیش گرفتهاند. تا چه اندازه این فرایند را ممکن و شدنی میدانید؟
به نظر من کار بسیار مشکلی است. شاید برخی بخشها را بتوان احیا کرد، اما کلِ این خیابان را نمیتوان به شکل سابق آن درآورد. کاری است که عملی کردنِ آن بسیار سخت است.
شهرداری اقدام به خرید چند خانه و عمارت دیگر در آن حوالی کرده تا مجموعهای کامل ایجاد کند. مشابه این اقدام در چه نقاط دیگری از شهر باید انجام شود؟
در حال حاضر شاید این یگانه جایی باشد که ارزش صرف وقت و هزینه داشته باشد. دلیلش هم نقطهای است که در آن واقع شده، ناحیه عقبافتادهای نیست، بلکه ناحیهای زنده است و بناهای قدیمی اطراف آن نیز در صورت امکان به همین شیوه احیا خواهند شد. البته بناهای دیگری هم هست که اگر بودجه کافی باشد، شهرداری میتواند به سراغ آنها برود. برای مثال خانه تاریخی مستوفیالممالک هم وجود دارد که اکنون به دنبال مرمت و احیای آن هستند و بسیار خوب است.
در سایر کشورها، شهرداریها عموما چه تمهیداتی برای حفظ تاریخ و بافتهای قدیمیشان میاندیشند؟
خانه های قدیمی در حقیقت تاریخ یک ملت را می¬سازد، این خانه¬ها را باید تا جای ممکن حفظ کرد. در سایر نقاط دنیا هم در همین راستا تلاش می¬شود. اهمیت آن نیز به هویت فرهنگی آن جامعه باز¬می¬گردد. من در لندن خانه¬ای را دیدم که متعلق به 700 سال پیش بود. خانه¬های قدیمی در حقیقت تاریخ یک شهر را حفظ می¬کنند و وضعیت بنایی را در آن شهر نشان می¬دهد؛ مثلا این¬که مردم چطور در یک محیط زندگی می¬کرده¬اند. به این ترتیب احیای آن¬ها کار بسیار مهمی است. تخریب خانه¬های قدیمی کار بسیار خطرناکی است. اکنون دیگر نمی¬توان گفت تهران قدیم وجود دارد. اکثر ساختمان¬ها خراب شده¬است. حتی در فرنگستان هم وقتی می¬خواهند خانه¬¬ای قدیمی را تخریب کنند، ظاهر قدیمی¬اش را حفظ می¬کنند، چراکه آن ظاهر از اهمیت بالایی برخوردار است. این بناها، تاریخ یک شهر و طرز زندگی گذشته را نشان می¬دهد. با این بناها می¬توان با نگاه و دید افرادی آشنا شد که در آن¬ها زندگی می¬کرده¬اند.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • آقای محمدرضا بمانیان و خانم فریال احمدی این کتاب شامل 5 فصل اصلی (1- طراحی منظر، 2- اکولوژی منظر، 3- برنامه ریزی منظر، 4- مرمت منظر، 5- روش ها در طراحی منظر) می باشد که…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

بنر لینک کتابخانه

نگارخانه