حرکت شهری انسانگرا به مقصد بازیابی هویت

نگاهی به میدان بهارستان با رویکرد بهسازی تعاملات شهروندی

محمدرضا احدی

"نگارستان" میدانگاهی که از اواخر سلطنت رضا شاه پهلوی "بهارستان" نام گرفت. بهارستانی که حالا هویت‌اش را وام‌دار عمارت و بناهایی است که بیش از یک قرن در قلب آن نشسته و تاریخ چند نسل را با وقایع سیاسی و اجتماعی سرنوشت‌ساز در دل خود جای داده‌است. باغ نگارستان، مجلس شورای ملی، عمارت مسعودیه و مدرسه سپهسالار که اکنون مدرسه عالی شهید مطهری نام دارد، تنها بخشی از گواهی تاریخ بر ارزشمندی این مجموعه است و تهران پایتختی که حالا آماده است تا در جستجوی ریشه ها و بازیابی هویت خویش، غبار و فرسودگی رااز تن شهر بزداید.
طرح بهسازی و ساماندهی میدان بهارستان آمد تا تاریخ را از آنسوی زواید و نازیبایی‌ها به رخ ازدحامی بکشد که در پی شلوغی، گاهی نیم‌نگاهشان هم به این بناها غنیمت بود. میدانی که حالا می‌شود آرام در گوشه‌ای از آن نشست و مدرسه عالی شهید مطهری را که چون نگینی بر تارک آن میدرخشد، نظاره کرد.
طرحی که می‌خواهد میدان بهارستان را به صاحبان اصلی شهر باز گرداند و شهروندانی که قرار است بی‌دغدغه، مقصد حضورشان این میدان باشد.
آنچه در بهارستان گذشت
مهندس حمیدرضا نیلی، معاون فنی و طرح‌های شهری سازمان زیباسازی شهر تهران با ارائه تاریخچه از مراحل طراحی تا اجرای پروژه بهسازی میدان بهارستان ‌می‌گوید: بهارستان از قدیمی‌ترین محله‌های تهران است که نه تنها به واسطه قدمت، که به جهت اتفاقات تاریخی آن بخصوص در دوران معاصر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. با همین رویکرد و با وجود تنوع در معماری بناهای پیرامون، لزوم توجه به ساختارها و ساماندهی این منطقه با مطالعات مربوط به تحلیل فضای شهری میدان بهارستان از سال 89 آغاز شد.
نیلی با بیان اینکه توسعه تهران ایجاب می‌کرد تا طرحی کلان در قالب پروژ‌ه‌های متعدد، ارتقاء کیفی فضاها، محورها و میدان‌های ارزشمند شهر را برعهده گیرد، ادامه‌می‌دهد: طرح بهسازی و آرام‌سازی میدان بهارستان هم در این راستا شروع شد. منطقه‌ای که ویژگی‌های معماری آن با چالش‌های متعددی مانند ترافیک و تردد وسیع، ساختمان‌ها و مراکز تجاری ناهمگون و زواید بصری فراوان مواجه بود.
او با اشاره به وجود حدود 15 بنای تاریخی با حداقل 130 سال قدمت در اطراف میدان بهارستان، می‌افزاید: روند کار در این منطقه لایه لایه صورت گرفت بطوری که ساماندهی جدارها و نماهای بیرونی و حذف زواید در مرحله اول اقدامات اجرایی قرارداشت و سپس اجرای مبلمان و نورپردازی فضای پیرامونی، میدان بهارستان را آرام آرام به سمتی برد که به نفع تردد عابران و شهروندان باشد.
معاون فنی و طرح‌های شهری سازمان زیباسازی با اشاره به لزوم اجرای کیفی پروژه‌ بهسازی و ساماندهی نما و منظر میدان بهارستان می‌افزاید: به مرور زمان و با استقرار نظم دیداری در نماها و تابلوهای اصناف و همچنین نوع دسترسی مردم به میدان به عنوان مقصد، سازمان زیباسازی همه فعالیت‌های هنری و تبلیغات محیطی را نیز به سمتی هدایت کرد که به نفع بهسازی میدان باشد.
به گفته او اگر چه مراحل کار ساماندهی میدان بهارستان با دشواری‌های بسیار پیش رفت اما در نهایت نمونه و تجربه گرانقدری برای سایر پروژه‌های در دست اجرا شد.
فضای انسانی، مقصد بهسازی بهارستان
معاون فنی و طرح‌های شهری سازمان زیباسازی شهرداری تهران معتقد است: بهبود فضای شهری و رونق کسب و کار باید در راستای حفظ هویت تاریخی‌ شهر باشد و به مرور زمان گذرگاه‌ها و معابر شهر تهران ضمن در نظر گرفتن تدابیر حمل و نقل عمومی و دسترسی آسان شهروندان باید به سمت تقدم پیاده بر سواره حرکت کند.
نیلی می‌افزاید: بهسازی و آرام‌سازی فضای بهارستان در شرایطی به هدف نهایی خود می‌رسد که بتواند هویت و تعلق خاطر شهروندان را به آنها بازگرداند و تمایل به حضور در این فضا را برای آنها دو چندان کند به نحوی که خود شهروندان مقصد حضورشان را بهارستان انتخاب کنند.
به گفته او، رعایت جنبه انسانی باید اولویت اجرای طرح‌های شهری باشد چراکه به زعم جامعه‌شناسان و روانشناسان تعاملات شهروندان با شهر زمانی سلامت روان آنان را تضمین می‌کند که آرامش و امنیت خاطر به همراه داشته‌باشد. در عین حال تنها در صورت ایجاد کشش و تمایل، شهروندان ضمن حضور در این فضاها می‌توانند نیازها و خواسته‌های خود را ابراز و به تکمیل و توسعه شهر کمک کنند.
معاون فنی و طرح‌های شهری سازمان زیباسازی با تاکید بر این موضوع که شهر باید بتواند شهروندان را به سوی خود دعوت کند، می‌گوید: بی‌شک طراحی فضاها و نصب صحیح مبلمان شهری، متناسب‌سازی تجهیزات، نما، فرم، رنگ و نور تضمین کننده این امر است.
نیلی پروژه نورپردازی مدرسه عالی شهید مطهری را نمونه بارز یک طرح بهسازی شده می‌داند و معتقد‌است: در حال حاضر وقتی شما از میدان بهارستان عبور می‌کنید، علاوه بر فضاسازی و مبلمان جدید می‌توانید در آرامش از نمای زیبای مدرسه عالی شهید مطهری نیز لذت بصری ببرید.
مدرسه عالی شهید مطهری در نور خود می درخشد
وجود نور و احساس نیاز به آن خصوصا در شب تنها دلیل توجه به نورپردازی اماکن و معابر شهری نیست. نور و رنگ به عنوان غیرمادی‌ترین عنصر محسوس طبیعت، همواره در معماری حائز اهمیت بوده و در معماری ایرانی_اسلامی نیز به نور نه فقط به منزله روشن کردن فضا، بلکه به دلیل توجه عمیق به عالم والا، فضای معنوی و رعایت جنبه عرفان و تقدس اهمیت ویژه داده‌شده‌است.
مدرسه سپهسالار که بعدها به آن مدرسه ناصری یا مدرسه عالی شهید مطهری گفته شد، بنایی ارزشمند است که قدمت آن به قرن سیزدهم هجری قمری باز می‌گردد. این مکان تاریخی که حالا در راستای ساماندهی و بهسازی میدان تاریخی بهارستان نورپردازی شد با درخشش خاص خود در ضلع شرقی این میدان بیش از پیش خودنمایی می‌کند.
مهندس محسن اتحاد، مجری طرح نور پردازی مدرسه عالی شهید مطهری با تشریح ویژگی‌های این بنای تاریخی و شرایط اجرای طرح می‌گوید: در زمان اجرای طرح با توجه به ساختار آجری و کاشی‌کاری‌های این بنا سعی شد تا با کمترین آسیب و استفاده از بهترین وسایل و ابزار نوردهی به این مکان انجام شود.
او با اشاره به بهره‌گیری از دو رنگ سفید خنثی و سفید گرم در سطوح مختلف مسجد، می‌افزاید: نورپردازی این بنا با جدیدترین تجهیزات اجرا و از لامپهای کم مصرفLED بعنوان جایگزین منابع نوری پر مصرف قبلی استفاده شد.
اتحاد با تاکید براینکه نورپردازی مدرسه عالی شهید مطهری بدون حفاری و دستکاری نمای قبلی انجام‌گرفت، ادامه‌می‌دهد: به دلیل ثبت ملی این بنا، در طراحی و اجرای این پروژه از اصول و استانداردهای محوطه‌های تاریخی پیروی و در کل کار تلاش شد تا از مسیرها و کانال‌های نوری تعبیه شده قدیمی که از زمان ساخت در مجموعه وجود داشت برای نور پردازیها استفاده شود.
به گفته او در این پروژه فقط نمای معبر شهری، رواقهای بیرونی عمارت، مناره‌ها، گنبد اصلی و فرعی و ایوان ورودی نورپردازی شد که از خیابان سپاه و وحدت اسلامی بخوبی قابل مشاهده‌است.
مجری طرح نورپردازی مدرسه عالی شهید مطهری با تاکید بر اینکه نورپردازی علاوه بر حفظ ارزشمندی بنا، زندگی شبانه شهر را نیز احیا می‌کند؛ معتقداست: در نورپردازی مدرسه عالی شهید مطهری آنچه بیش از همه چشمنواز است، گنبد و مناره‌ها و معبر بیرونی است که بخوبی توانسته زیبایی خود را به رخ رهگذرانی بکشد که از کنار آن عبور می‌کنند.
اتحاد در پایان بر تاکید بر لزوم رسیدگی مستمر به تجهیزات و منابع نوری نصب شده در این بنا می‌گوید: به طور قطع حفظ چنین آثاری جز با رسیدگی مداوم و بر طرف کردن نواقص ایجاد شده میسر نخواهدبود.

معرفی کتاب

  • نام کتاب:برگ­های پژوهش2 (اسناد و آراء نشست­های پژوهشی هنر-نگارخانه برگ1389 نویسنده:محمدحسن حامدی ناشر:نشر پیکره تهیه شده در: معاونت برنامه­ریزی و توسعه سازمان زیباسازی شهر تهران- مدیریت مطالعات و آموزش-واحد آموزش شمارگان: 1500 جلد قیمت:60.000 ریال…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

بنر لینک کتابخانه

نگارخانه