معماری در دل طبیعت

چکیده
این نوشتار در باب موضوع "معماری در دل طبیعت" سخن میگوید. طبیعت، به معنای واقعی کلمه، معادل جهان یا عالم طبیعی، فیزیکی و مادی است و شاید بتوان گفت تمام فعالیتها و اقدامات بشر، نمودی در طبیعت دارد و در حقیقت ریشه و بنیاد آن در طبیعت است. این طبیعت ارزشمند مدتهاست که توسط انسان و در راه امیال وی استفاده میشود و امروزه بیش از پیش رو به نابودی است؛ و همین مهم، ضرورت توجه و مطالعه در این باب را افزایش میدهد. در ابتدا مزایای معماری در دل طبیعت آورده شده و از آنجا که معماری و ساختوساز در طبیعت علاوه بر داشتن مزایای بسیار، مشکلاتی را نیز در پی دارد؛ به بررسی این مشکلات و زیانهایی که میتواند به طبیعت وارد کند، پرداخته میشود. شاید سوال اصلی این باشد که چگونه بیشترین منفعت و کمترین ضرر را داشته باشیم؟

مقدمه
بررسی تاریخی نشان میدهد رابطهی انسان و طبیعت براساس میزان و چگونگی فهم انسان از طبیعت و تلاش وی برای شناخت طبیعت و نوع نگاه انسان به اموری چون انسان، خدا و جهان متفاوت بوده است. در واقع تمدن بشری با تلاش انسان برای فهم ارتباط با طبیعت آغاز شد. میتوان گفت کل فرآیند پیشرفت و تکامل بشری حاصل تعامل انسان با طبیعت بوده است (آنتونیادس، 1390: 405). لغت طبیعت (nature) از لغت (natura) به معنای تولد گرفته شده است که از آن لغتهای ملت (nation)، هموطن (native) و مادرزادی (innate) نیز گرفته شدهاند، طبیعت و ملت نه تنها دارای ریشهی لاتین یکسانی هستند بلکه تاریخچهی مشترکی هم دارند و همواره یکی از آنها در حال توضیح دیگری بوده است. بسیاری از کشورها هویت ملی شدن را با فضای سبز موجود در کشورشان مشخص کردهاند، مثل نقشی که جنگل در سوئد یا صحرای سفید در کانادا دارد (خاک زند، 1368: 36) و معماری ضرورتاً امتداد طبیعت به درون قلمرو ساخت بشر است، آمادهسازی زمینهای برای ادراک و افق تجربه و فهم جهان. معماری فرآوردهای خودکفا و ایزوله نیست؛ بلکه توجه و تجربهی وجودی ما را به سوی افقی وسیعتر هدایت میکند. همچنین ساختاری ذهنی و مادی به تشکلهای اجتماعی ارائه میدهد، همانگونه که به شرایط زندگی روزمره چنین ساختاری میبخشد. معماری چرخهی زمان، دورهی خورشید و گذر ساعتها و روزها را محسوس میکند (پالاسما، 1393: 54-53).

تعامل معماری و طبیعت
به طور کلی نحوهی تعامل معماری و طبیعت را میتوان در سه دسته جای داد:
* معماری بر طبیعت
* معماری با طبیعت
* معماری از طبیعت
که در این متن به دو دیدگاه اول پرداخته شده است:
در دیدگاه اول یعنی معماری بر طبیعت، انسان سعی در تغییر طبیعت به نحو دلخواه خود و چیره شدن بر آن دارد. این نوع نگرش از دیرباز در انسان وجود داشته و در دوران مدرن به اوج خود میرسد. امروزه نیز با وجود تشکلهای دوستدار محیط زیست هنوز هم طبیعت از دست انسان در امان نیست (گلابچی، 1393: 4-3). انسانِ نیازمند، کوهها را میتراشد، ترکیب خاکها را بر هم میزند، جنگلها را از بین میبرد و سرانجام محیط را به نحو دلخواه خود تغییر میدهد و حاصل آن چیزی نیست تخریب و آلودگی محیط زیست (گلابچی، 1393: 4). معماری با طبیعت را میتوان به دو زیرمجموعه تقسیم کرد:
یک نگرش به نوعی معماری اشاره میکند که قصد دارد کمترین تخریب را در محیط زیست داشته باشد و به عبارت دیگر سعی در تلفیق معماری با طبیعت دارد. در این معماری طبیعت، عاملی فرعی به حساب نمیآید، بلکه سعی شده که طبیعت و معماری چندان از هم قابل تفکیک نباشند. ریشههای این نگرش را میتوان در دوران مدرن و معماری ارگانیک جستجو کرد. ساختمانهای رایت کاملاً با محیط ترکیب شده و گویی جزئی از آن هستند. او ساختمان را بهعنوان یک موجود زنده، اصل قرار داده و معتقد بود هر خانه بایستی با محیط خویش یک واحد را تشکیل دهد. خانهی آبشار رایت شاید مشهورترین نمونهی تلفیق معماری با طبیعت است (گلابچی، 1393: 11).
زیرمجموعه دیگر، کمی تکامل یافتهتر از نگرش اول است. در این دیدگاه سعی شده علاوه بر تلفیق با طبیعت، از طبیعت به نحو مطلوبی در خودکفا کردن ساختمان از نظر انرژی و دیگر مسائل مرتبط استفاده شود (گلابچی، 1393: 12). دخل و تصرف انسان در زیستگاه خود با هدف رسیدن به خواستههایش برای ایجاد مکان، موجب ایجاد تغییر در طبیعت بکر شده است. در شکلگیری شهرها، انسان از محیط طبیعی دور شده و با نزدیک شدن به محیطهای مصنوع، ارتباطش با طبیعت اطراف محو میشود. در مقابل این دستاورد، طرحهای شهر درخشان لوکوربوزیه در دههی 20 و طرح پهن دشتی رایت در دههی30 هر دو بر تأمین فضای باز و ارتباط شهروندان با طبیعت تأکید دارد (رجبی، اردانه، 1391: 56).

مزایای ساختوساز در دل طبیعت
انسان، موجودی تأثیرپذیر است و شخصیت او علاوه بر عوامل ژنتیکی، تحت تأثیر دو محیط قرار دارد: یکی محیط اجتماعی که شامل خانواده و مدرسه و دوستان میشود؛ و دیگری محیط جغرافیایی که شامل بلندیها و پستیها، کوهها و دشتها، چگونگی تابش نور خورشید و کیفیت آب و هواست. موقعیتهای جغرافیایی محیط زیست، هر کدام شرایط خاصی را در تن و روان آدمی فراهم میآورند. بهعنوان مثال ابنسینا فیلسوف مسلمان ایرانی، کوهستانی بودن منطقه سکونت انسان را سبب چالاکی و دلیری دانسته و بر این باور است که پستی منطقه سکونت، افسردگی و بیماری را در پی دارد. وی ساکنان مناطق مرتفع و کوهستانی را نیرومند و قویبنیه میدانست. او همچنین مردم مناطق مرطوب را به زیبارویی توصیف کرده است و متذکر میشود که روحیه و حالات و رفتار مردم مناطق خشک کاملاً برعکس حالات و رفتار مردم مناطق مرطوب است.
تأثیرات طبیعت تا بدان حد است که با تغییر فصلهای سال نیز جسم و روان انسان دچار تغییراتی میشود. بهعنوان مثال تحقیقات نشان داده است که در فصل بهار کسانی که اختلالات روانی دارند، خُلق و خوی بهتر و طبیعیتری پیدا میکنند (رادیو ایران، 1392).
صدای آب و نسیم و نتهای موسیقی پرندگان با انرژی مثبت خود نقش بسزایی در آرام کردن حواس و آرامش ذهن دارند.
صداهای تسکیندهنده میزان کانکول آمین و آدرنالین را کاهش میدهند که به کاهش فشار خون و کاهش خطر سکتهی مغزی و قلبی و بیماری عروق کرونر قلب منجر میشود. جزئیاتی مانند صدای آب، گیاهان سبز، رنگها، عطرها و هوای تازه، محرک حسهایی هستند که سبب تغییر روحیه میشوند.
وقتی که طبیعت توجه مردم را تسخیر میکند، سیستم اجرایی که توجه ارادی (مستقیم) را کنترل میکند، استراحت میکند، فکرهای منفی متوقف میشوند و احساسات منفی با مثبتها جایگزین میشوند. کیفیت بالای طبیعت ممکن است حتی بازتابهایی روی سوالهای بزرگتر زندگی (مثل الویتها و اهداف شخص) داشته باشد. این ممکن است شخص را در پیدا کردن احساس و مسیر جدید در زندگی کمک کند (van den Berg, Maas, A. Verheij, P. Groenewegen, 2010, 1204).
طبیعت میتواند نقش حائلی را بین مردم و عوامل استرسزای شهری بازی کند. ارتباط با فضاهای سبز، درختان، آب و دیگر عناصر طبیعت میتواند فرصتی برای کاهش اثرات منفی عوامل استرسزای شهری فراهم آورد. این ایده که طبیعت میتواند سلامتی و رفاه را ارتقاء بخشد، پیشینهی طولانی در فرهنگهای مختلف دارد. به طور مثال یکی از منابع اولیه، نوشتههای یونانیهاست، (Air,Water,and places) و از دیرزمان به اهمیت آب و اقلیم و محیطهای خوشمنظر برای سلامتی تأکید شده است. یک معماری هنرمندانه و صحیح در آغوش طبیعت، با بیشترین استفاده از پتانسیلهای فراوان موجود در طبیعت برای آرامش بخشیدن به انسان میتواند تأثیرات روحی و روانی بسیار مثبتی را بر کاربران داشته باشد. علاوه بر تأثیرات مثبت روانی، معماری در دل طبیعت، تأثیراتی بر سلامت بیشتر جسم و آسایش فیزیکی و بهبود و ارتقای سلامت جسمی نیز میتواند داشته باشد. این یک موضوع اثبات شده توسط محققین است که طبیعت برای ما خوب است و فواید بلندمدت و کوتاهمدت سلامت جسمی و روانی دارد.
بعضی از این فواید به قرار زیر میباشند:
* بهبود و یا پیشگیری آلزایمر و زوال عقل
* بهبود و یا پیشگیری آسم و اختلالات تنفسی
* ادراک
* کاهش افسردگی
* سلامت عمومی
* سلامت قلب
* پیشگیری و درمان چاقی
* بهبود اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
* کاهش استرس
* پیشگیری از سکتهی مغزی
* بهبود دیابت نوع دوم
* تندرستی (خوب بودن)

معایب ساختوساز در دل طبیعت
معماری و ساختوساز در دل طبیعت، با وجود داشتن مزایای فراوان، معایب و مشکلاتی نیز دارد. ساختوساز معمولاً باعث از بین بردن بخشی از پوشش گیاهی میشود، بعضی از مصالح شیمیایی وارد طبیعت میشود، با افزایش ساختوساز امکان به خطر افتادن زندگی گونههای گیاهی و جانوری افزایش خواهد یافت و احتمال خطر سیل نیز افزایش مییابد. بخش ساختمان و مسکن، بیشترین سهم را از منابع طبیعی، هم از نظر زمین و هم به لحاظ استخراج مصالح به خود اختصاص میدهد. ساختمانها 50 درصد مواد خام جهان را که بسیاری از آنها مواد تجدیدناپذیر هستند، مصرف میکنند و مسئول 36 درصد از اتلاف ایجاد شده در سراسر جهان میباشند (گلابچی، 1393: 9).
نمایندهی مردم خرمآباد و دوره در مجلس نهم، با انتقاد از فرسایش شدید خاک در کشور، بیان کرد: وقتی پوشش گیاهی از بین برود، ناخودآگاه الگوی اقلیم تغییر پیدا خواهد کرد و تغییر اقلیم، کاهش بارشها را در پی خواهد داشت که این کاهش، منجر به فرسایش خاک خواهد شد. لذا برای کاهش فرسایش خاک نیاز به عزم و اراده جدی برای حفاظت از جنگلها داریم (پایگاه خبری دیدهبان محیط زیست و حیات وحش، 1394). از لحاظ زیباشناسی، ساختوساز بیرویه و بهخصوص در صورت ناهماهنگی با محیط، حالت بکر طبیعت و جذابیت آن را کاهش میدهد. خط آسمان زیبا و طبیعی را بر هم میزند و ممکن است از اثرات مثبت طبیعت بکاهد.

یک نمونه معماری در آغوش طبیعت
سازهی دلتای اُکاوانگو در واقع استراحتگاهی مدرن است که در قلب دلتای رودخانهی اُکاوانگو (Okavango) در کشور بوتسوانا احداث شده و موقعیتی مناسب را برای بازدیدکنندگان این منطقه، فراهم آورده است. دلتای اُکاوانگو در فهرست میراث جهانی یونسکو جای دارد و یکی از عجایب قارهی آفریقا است.
در راستای توجه به محیط زیست و هماهنگی با عناصر طبیعت، سازندگان این بنا سعی در استفاده از اِلمانها و مصالح طبیعی کردهاند. از این رو در ساخت این بنا از میلههای چوبی و الوارهایی استفاده شده که به صورت موّاج و در پیچ و خم درختان در کنار هم قرار گرفته و تمامیت بنا را نمایندگی میکنند. شاهتیرهای ساخته شده از چوب درخت کاج که در کنار هم به صورت لایه به لایه قرار گرفتهاند، فرم انحنادار بنا را به خوبی شکل دادهاند، ضمن آن که استفاده از توفالهایی از چوب درخت سرو کانادایی، به کیفیت و شکیلتر شدن هر چه بیشتر نمای سازه، کمک فراوانی کرده است.
بهکارگیری قوسهای چوبی که پشتیبان سایبان هستند نیز به نوبهی خود، به ظاهر و چشمانداز کلی بنا حسی متفاوت بخشیده است. در حالت کلی این قوسها شما را به یاد دنده و قفسهی سینه میاندازند، به طوری که هنگام ورود به این اقامتگاه، گویی وارد قفسهای ساخته شده از چوب میشوید. در عین حال، این فرم خاص به تهویهی هوا نیز کمک زیادی میکند، چرا که هر دو طرف این سازه باز بوده و تبادل هوا به خوبی صورت میگیرد. تمامی این ویژگیها در راستای احترام به طبیعت و چشماندازهای بکر منطقه، طراحی و اجرا شدهاند. هر بخش از بنا، دیدی مناسب به مناظر اطراف و طبیعت بکر و خاص این ناحیه دارد. معماری داخلی و فضای درونی این سازه نیز تلفیقی از فضا و اتمسفر حاکم بر کل این مجموعه بوده و حسی از حضور در طبیعت را منتقل میکند. هیچ چیز در این مجموعه به هدر نرفته و آب و دیگر مواد مصرفی مجدداً به چرخهی طبیعت باز میگردند (Zoomit، 1394).
نتیجهگیری
با رشد روز افزون جمعیت، کمبود زمین، نیاز هر چه بیشتر انسان به آرامش و دلایل بسیار دیگر خواه ناخواه ساختوساز در دل طبیعت اجتنابناپذیر است. اما باید با تدابیر مناسب کمترین آسیب به طبیعت و کمترین دخل و تصرف در آن را در کنار بیشترین منفعت داشته باشیم. بهعنوان مثال ساختوساز زیادی در سالهای اخیر در منطقهی دربندسر (شهری ییلاقی در 50 کیلومتری تهران در منطقهی رودبار قصران) صورت گرفته است. لاجرم بخشی از کوهها تخریب شده، زمینها با ساختمان اشغال شده و علاوه بر آن، دید و منظر آن نیز متحول شده است. مسلماً کاربرانی که در خانههای ساخته شده در این منطقهی خوش آب و هوا زندگی میکنند، از مزایا و موهبتهای طبیعت، همچون صدای آب، صدای پرندگان، نور طبیعی، هوای پاک و دید و منظر نشاطآور بهرهها میبرند، اما از طرفی ادامهی بیرویهی این ساختوسازها، ممکن است صدمات جبرانناپذیری را وارد کند.
چند نکته به طور خلاصه که در طراحی باید در نظر داشت:
* وقتی سازهها به دل طبیعت راه پیدا میکنند، لاجرم باید خود را با اکوسیستم جدید تطبیق داده و در برابر چشماندازهای بینظیر طبیعت، سر تعظیم فرود آورند، وگرنه دیگر نه آنها جذابیت دارند و نه محیط پیرامونشان، حالت بکر و طبیعی خود را حفظ خواهد کرد.
* باید ساختوساز به گونهای باشد که کمترین دخل و تصرف و تغییر در طبیعت صورت گیرد.
* اجتناب از قطع درختان. (بهعنوان مثال در پروژهی خانهی مسکونی نیاوران در تهران، طرح به گونهای بوده است که یک درخت نیز قطع نشده).
* کمترین تولید ضایعات و زباله.
* استفاده از مصالح سازگار با محیط زیست قابل بازیافت.

فهرست منابع و مراجع
آنتونیادس، آنتونی سی، بوطیقای معماری، احمدرضا آی، تهران، سروش، جلد اول و جلد دوم، 1390.
خاک زند، مهدی و احمدی، امیراحمد، نگاهی اجمالی به رویکرد طبیعت و معماری، باغ نظر، سال چهارم، شماره هشتم، صص 47-35، 1386.
پالاسما، یوهانی، چشمان پوست: معماری و ادراکات حسی، رامین قدس، تهران، پرهام نقش، 1393.
گلابچی، محمود و خرسند نیکو، مرتضی، معماری بایونیک، تهران، دانشگاه تهران، موسسهی انتشارات، 1393.
رجبی، ژیلا و اردانه، سحر، نوسازی طبیعتگرا: رویکرد احیای طبیعت در بافت شهری سانتاکروز، مجله علمی منظر، - شماره هجدهم، صص 50-44، بهار 1391.
رادیو ایران، (1392). تأثیر طبیعت بر جسم و روان انسان (http://dari.irib.ir/news/item/57791) (20/5/1394)
UK ESSAYS,Connection between nature and healing health and social care essay, (http://www.ukessays.com/essays/health-and-social-care/connection-between-nature-and-healing-health-and-social-care-essay.php)
Agnes E. van den Berg , Jolanda Maas, Robert A. Verheij, Peter P. Groenewegen, Green space as a buffer between stressful life events and health, Social Science & Medicine, 70, 1203-1210, 2010.
پایگاه خبری دیده بان محیط زیست و حیات وحش (1394). سوءمدیریت عامل اصلی تخریب جنگلها و مراتع کشور (http://www.iew.ir/1394/02/16/35553)
4.(http://www.zoomit.ir/it-news/architecture/21468-safari-lodge-nick-plewman-architects-) (http://saeedsun.ir/blog/2015/02/22/fallingwater-house.html
5.http://www.ihrn.ir/ENHR/G/14
6.http://ayaronline.ir/1393/04/67772.html
7. http://www.zoomit.ir/it-.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آینه رسانه ها

آینه رسانه ها

نگارخانه