مصالح جدید یا متعارف: تجربه طراحی محیط های یادگیری

چکیده
معماری و شهرسازی و انتخاب مصالح، ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر دارند. از این رو برخی از افراد شاخص و فعال در فرآیند طراحی معماری، رابطه میان معماری و مصالح ساختمانی را تنگاتنگ دانسته اند. محیط یادگیری، هر مکانی است که آموزش، چه به صورت مستقیم، و چه به صورت غیرمستقیم، در آن اتفاق می افتد. مروری بر ادبیات تخصصی موضوع نشان دهنده آن است که نظریاتی مانند «مدرسه سالم» و یا «محیط یادگیری سالم» بخشی از نظریاتی است که در سالهای انتهایی قرن قبل، برگ جدیدی را در استفاده از مصالح جدید در معماری و شهرسازی معاصر جهان گشود. نتایج تحقیق نشان میدهد که محیط های یادگیری جدید روزبه روز به استفاده از مصالح جدید بیشتر اشتیاق نشان میدهند و می توان محیط های یادگیری جدید آینده را مکانی برای استفاده حداکثری و البته بهینه از مصالح جدید دانست.

مقدمه
براساس تعریف، یادگیری عبارتست از تغییر نسبتاً پایدار در احساس، تفکر و رفتار فرد که براساس تجربه ایجاد شده باشد. رفتارگرایانی از قبیل جان واتسون و اسکینر سرشت انسان را انعطاف پذیر می دانستند و معتقد بودند که در رشد، یادگیری نقش اصلی را ایفا میکند، چنانکه آموزش اولیه میتواند صرف نظر از آنچه کودک از استعدادها، تمایلات، علاقه ها، توانایی ها، نژاد و اجداد به ارث برده، او را به هر نوع بزرگسالی تبدیل کند (Wikipedia, 2015). اواخر سالهای 1990 میلادی در اروپا و امریکا، تحقیقات گستردهای در حوزه های مختلف طراحی محیط های یادگیری صورت گرفت. یکی از مهمترین این موضوعات مفاهیمی مانند "مدرسه سالم" و "محیط یادگیری سالم" بودند. این مفاهیم از یکسو به موضوعاتی مانند کیفیت محیط فیزیکی ساختمان در خصوص نور، دید و منظر، هوا و رطوبت و از سویی دیگر به موضوعاتی مانند ایمنی در طراحی محیط یادگیری برای کاستن از ناهنجاریهای رفتاری می پرداخت.
نظریه «شهر یادگیرنده» و نظریه «یادگیری مبتنی بر محیط» افقهای نوینی را برای درک مفهوم یادگیری در قرن حاضر گشوده اند. نظریهای مبتنی بر اصولی چون:
* زندگی جمعی و شهروندی
* مشارکت و شهروندی فعال
* توجه به منافع جمعی در قبال منافع شخصی
* کسب دانش مفید برای زندگی اجتماعی بهتر
* مشتری گرایی
* فناوری اطلاعات
* جهانی شدن
چنانچه شهر یادگیرنده با دیدگاه های فوق مورد توجه قرار گیرد؛ به نتایج فوق العادهای دست پیدا میکنیم که برای یک شهر بسیار باارزش است و کمک بسیار مهمی برای اداره بهتر شهر می باشد. در عصر دانش و جهانی شدن، با توجه به رشد ارتباطات و افزایش رقابت جهانی، نیروی انسانی دانشی به عنوان سرمایه اصلی مورد توجه سازمانها قرار گرفته است و منجر به رشد سازمانهای یادگیرنده شده است و از سوی دیگر با توجه به رشد رقابت جهانی؛ شهرها نیز میتوانند با شهروندان دانشی خود با یکدیگر به رقابت بپردازند. بنابراین موضوعی با عنوان شهرهای یادگیرنده مطرح می شود که در سطحی گسترده تر از سازمانها با هدف ایجاد شهروندان دانشی و یادگیرنده در جهت پیشبرد اهداف و استراتژیهای شهر تلاش میکنند و خود را برای رقابت در جهان دانشی آماده میکنند (Urbanism Forum, 2015). براساس این رویکرد، «شهر» به مثابه یک «مدرسه بزرگ» و البته چندلایه است که یادگیری اصلی در آن اتفاق میافتد.
در تحقیقات صورت گرفته در سال 1997 در دانشگاه جرجیا، شاخصههای ارزیابی طراحی محیطهای یادگیری در شش بخش تقسیم شدهاند؛ از مهمترین شاخصههای مورد توجه در محیطهای یادگیری توجه به موضوع سلامت و ایمنی در محیطهای یادگیری است.
در این طبقه بندی توجه به معیارهای محیط یادگیری سالم از اولویتهای تعیین شده است. یکی از مهمترین فاکتورهای تأثیرگذار در یک مدرسه سالم، مصالح ساختمانی است. مصالح بهکار گرفته شده در محیطهای یادگیری میتوانند تأثیرات گوناگونی را بر سلامت دانش آموزان بگذارند، به طوریکه توجه به این موضوع از اصلی ترین مسائل یک مدرسه سالم است.

مصالح مخاطره آمیز و پدیده "بیماری بنا"
این اصطلاح نیز در چند دهه اخیر در توصیف محیط های یادگیری که در آنها از مصالح نامناسب برای سلامت دانش آموزان استفاده شده، اشاره دارد. این محیطها دارای پدیدهای با عنوان "بیماری بنا" هستند، به این مفهوم که سکونت در آنها باعث بیماریهایی مانند سردرد، آسم و حتی سرطان میگردد. دودک در کتاب معماری محیط های یادگیری اشاره میکند که در کشور انگلیس محیط های یادگیری سالانه 6 میلیون تن دی اکسیدکربن تولید میکنند. برخی از موارد و مصالح نامناسب در محیطهای یادگیری شامل مواردی است مانند:
* ترکیبات فلور (لکهها، فرش، لوله کشی، درزگیرها)
* مواد اشتعالزا
* پلاستیک ها (کفپوشهای وینیلی، پلیکربناتها)
* حلالها (رنگها، ملاتهای درزبندی، پوششها)
* مواد شیمیایی سمی در مصالح ساختمانی
* فرمالیدها و VOC
* ایزوسیانتها (پلیاورتانها)
* آسفالت
* پلاستیکهای ترکیبات کلر
* اتیلن گلوکل
موسسه NCEF تحقیقات گستردهای را در خصوص مدرسه سالم ارائه کرده است. بخش عمدهای از شاخصه های مرتبط با مدرسه سالم، مصالح است. تحقیقات محیط های یادگیری نشان می دهد، چند دسته از مواد و مصالح در این کاربری ها از منظر سلامت بیشتر مورد توجه هستند و بر رفتارهای مختلف بچه ها اثر می گذارند؛ مصالحی مانند آزبستها، سرب و PBCs؛ دیگر منابع نیز به تأثیرات منفی فلورسنتها و رادون در مصالح به کارگرفته شده در برخی از محیط های یادگیری پرداخته اند:
* فلورسنتها: در بسیاری از محیطهای یادگیری استفاده از لامپهای فلورسنت متداول است، درحالیکه تحقیقات نشان میدهد در محیطهای یادگیریی که برای روشنایی کلاسها از لامپ فلورسنت استفاده میشود، بچه ها، بیقراری بیشتر، توجه کمتر، مهارتهای خواندنی کمتر و مهارت های کمتری نسبت به کلاسهایی که از نور طبیعی استفاده میکنند، دارند.
* آزبستها: آزبستها معمولاً در پوششهای سقف، عایقها و رزینها مورد استفاده است. بیشترین تأثیر منفی بر روی تنفس بچههاست.
* "رادون" در محیطهای یادگیری: در کتاب اصول طراحی مدرسه به تحقیقی اشاره شده است که در آن در آمریکا هر ساله 130 میلیون روز درسی توسط دانش آموزان به دلیل انواع آلرژیها و میکروبها از دست میرود که بخشی از آنها به دلیل بیماری بنا است. در این تحقیق اشاره شده که تشعشع گاز رادون موجود در بتن و سنگ از هر 5 مدرسه، یکی را متأثر میکند و اثرات منفی زیادی بر روی سلامت دانشآموزان دارد. نشت رادون از منافذ خاک و سنگها به ویژه انواع گرانیت ها و شیل های موجود در پی ساختمان، مواد و مصالح ساختمانی بسیار محتمل است. مطالعات نشان میدهد گاز رادون علاوه بر برونشیت ریه منجر به سرطان ریه میشود. به لحاظ استانداردهای مطرح شده، حداکثر میزان رادون قابل قبول در ساختمان 200 Bq/m3 است و بیشتر از این مقدار برای سلامت مضر است. در طراحی فضاهای آموزشی باید توجه داشت که تشعشعات طبیعی تولیدی از مصالح ساختمانی به ویژه سنگهای گرانیتی، به گاز رادیواکتیو رادون و تورون تبدیل میشوند و اگر در یک فضای کاملاً بسته (مانند یک کلاس با پنجره های کم) ایجاد شوند، با تجمع در محیط قادر به ورود به سیستم ریه انسان بوده و با ماندگاری خود میتوانند اثرات سوء در سلامتی ساکنین بر جای بگذارند.
* پلی کلریدبیفنیل (Pcb): تأثیراتی که PCB بر سلامتی دارد شامل جوشهای پوستی در بزرگسالان، تغییرات رفتاری در سیستم عصبی و ایمنی بچه هاست و بعضاً باعث ایجاد سرطان میشود. لامپ های فلورسنت یکی از منابع انتشار این ماده است. این ماده بیشتر در درزبندی های مصالح به کارگرفته شده به ویژه در فضاهای آموزشی قدیمی، برخی از عایقها و رنگهای پایه روغنی وجود دارد.

کاربرد مصالح سبز در محیطهای یادگیری معاصر
در سالهای اخیر استفاده از مصالح متناسب برای سلامت بچه ها در محیط های یادگیری از موضوعات بسیار مهم است. حرکت از مصالح سنتی و روشهای اجرای سنتی نامناسب و استفاده بهینه از مواد و مصالح از موضوعات مورد تأمل در محیطهای یادگیری است. برخی از مصالح سنتی مورد استفاده در محیطهای یادگیری (مانند آجر) به دلیل سازگاری با محیطزیست برای سلامت دانش آموزان نیز مناسب هستند اما برخی دیگر از مصالح (مانند برخی از گرانیتها و مرمریتها) چنانکه ذکر شد برای محیطهای آموزشی مناسب نیستند. امروزه توجه به مصالح سبز در ساختمانهای آموزشی بسیار مهم است. از ویژگیهای بارز مصالح سبز میتوان به موارد ذیل اشاره نمود:
1. توجه به محدودیت منابع تجدیدناپذیر
2. غیرسمی
3. تولید از بازیافت مواد
4. تأثیر در هوای داخلی
5. مدیریت منابع
6. کاهش هزینههای جایگزینی در طول عمر ساختمان
7. حفاظت از انرژی
8. بهرهوری و بهبود سلامت
9. هزینههای پایین در ارتباط با تغییر تنظیمات فضا
10. انعطافپذیری بیشتر
به طور کلی، مواد اولیه در ساخت مصالح سبز شامل:
بامبو
چوب پنبه
کتان بازیافتی (برای عایقبندی)
سویا
پشم
و مواد قابل بازگشت به طبیعت می باشند. با توجه به تنوع مصالح در صنعت ساختمان، برخی از مهمترین مصالح که با ویژگیهای فوق میتواند برای محیطهای یادگیری مناسب باشد، شامل مواردی است مانند:
چوب ترمو: چوبهای ترمو (ترمو وود) در اثر تیمار حرارتی، علاوه بر آبگریز شدن و ثبات ابعاد، مقاومت در برابر پوسیدگی و هوازدگی و آسیب حشرات و قارچها نیز در آنها افزایش می یابد و چوب، شکل و ابعاد خود را در شرایط متغیر محیطی به خوبی حفظ میکند. به علت ماهیت عاری از مواد شیمیایی، برای سلامت استفاده کنندگان در محیط های یادگیری مناسب است.
پارکت: پارکت فرآوردهای صد درصد طبیعی و بخشی از حیات نباتی است و با واکنشها و رفتاری همانند خواستگاه اولیه حیاتی خود، گرایش به ایجاد تعادل رطوبتی با محیط اطراف خود دارد.
کف پوشهای بامبو: میزان گاز CO2 کمتری منتشر می کنند و ضد حساسیت هستند.
بتن با خاکستر بادی: با جایگزینی50٪ یا بیشتر خاکستر بادی با سیمان، تولید یک مخلوط بتن با کارایی بالا و پایداری بیشتر امکانپذیر میباشد.
سرامیکها (مانند تراکوتا): طول عمر و دوام بیشتری دارند. چون از موارد طبیعی (خاک رس، فلدسپات، ماسه و...) تهیه می شوند، مناسب برای سلامت هستند. کاربرد این ماده در نمای ساختمان آموزشی بسیار مناسب است. صرفه جویی 25 تا 40 درصد در مصرف انرژی در مقایسه با نماهای سنتی (بدون استفاده از عایق در پشت پانل) دارد. از دیگر ویژگیها عدم فرسایش و تخریب در طول زمان و نیز آکوستیک فوق العاده است.
رنگ های با VOC (ترکیبات آلی فرار) کم: فاقد مواد فرار آلی (ویاوسی)، قابل شستشو با آب، اجرای بسیار سریع و آسان، مقاوم در برابر اشعه فرابنفش خورشید، ضد قارچ و کپک، مقاوم در برابر ترک خوردگی، آنتی باکتریال.
عایق سلولزی: این عایق نیز در مقایسه با سایر عایقها دارای سازگاری بیشتری با محیط زیست است، انرژی مورد نیاز بسیار کم برای تولید (انرژی لازم برای تولید عایقهای معدنی 20 تا 40 برابر) لازم دارد.

نتیجهگیری
امروزه توجه به شاخصه های سلامت در طراحی یک محیط یادگیری، بسیار مهم و ضروری است. نقش مصالح در ایجاد یک محیط سالم میتواند بسیار مورد توجه باشد و لازم است تا تغییرات جدی در استفاده از مصالح نامناسب صورت گیرد. برخی از مصالح متعارف در معماری محیطهای یادگیری فاقد شاخصه های سلامت هستند و برای ارتقاء کیفیت محیط های آموزشی باید از مصالح جدید با نگاه سلامت استفاده نمود. برخی از این مصالح مانند پشم چوب و چوب پنبه، بتن سبز (استفاده از خاکستر بادی به جای سیمان)، پلیوود، سنگ مصنوعی، باریسول، گرانولها، پانلهای گچی، ورقهای HPL، و... امروزه رفته رفته جای خود را در طراحی ساختمان های سبز (و سالم) پیدا کرده اند و نظر به اهمیت سلامت محیط های آموزشی میبایست از آنها در طراحی و ساخت بهره جست.

فهرست منابع و مراجع
کاملنیا، حامد (1388)، دستور زبان طراحی محیطهای یادگیری، سبحان نور، تهران.
کاملنیا، حامد (1389)، الگوهای معماری فضاهای آموزشی، گزارش مطالعاتی، مهندسین مشاور نقشان، سازمان نوسازی و محیطهای یادگیری خراسان رضوی.
گزارش مطالعاتی ساختمانهای سبز (1390)، مهندسین مشاور سازآب شرق.
Dudek, Mark (2000), Architecture of Schools, Architectural Press, UK
Wikipedia (2015). Learning, (https://fa.wikipedia.org/wiki) (2015-07-28).
Urbanism Forum (2015). Learning City, (http://www.shahrsazionline.com/) (2015-07-28).
Design (2015). www.Designshare.com 2015-07-28
NCEF (2015). www.NCEF.org 2015-07-28

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • همایش بازنمایی فضاهای شهری در هنر و ادبیات مجموعه مقالات به کوشش: معاونت برنامه ریزی و توسعه سازمان زیباسازی شهر تهران سال چاپ: 1392   امروزه فضای شهری به عنوان فضایی واسط میان دنیای درون و بیرون افراد نقشی عمده در روزمرگی های شهروندان دارد. بی شک شناخت کاربردهای این فضا در حوزه های متفاوت و بهره گیری از نظریه های روز دنیا ، کارشناسان و متخصصان شهری را در ارتقاء و بهینه سازی سطح زندگی شهروندان یاری خواهد کرد. کتـاب بازنمـایی فضاهـای شهری در هنر وادبیات با نگاهی کاربردی و بینارشته ای به مطالعات شهری، تلاشی است برای استمرار چنین دیدگاه مدبرانه وتوجه به پالایش شهر وفضاهای شهری در مدیریت شهری که می کوشد با بررسی و موضوعات مبتلا در جهـان و به خدمـت گرفتـن رویکـردهای پیشنهادی دیگران، شهر را به جایگاهی که شایسته برای زیستن شهروندان باشد، تبدیل نماید.    

آینه رسانه ها

آینه رسانه ها

نگارخانه