استفاده از مصالح نوین در پروژههای مرمت شهری

چکیده

پروژههای مرمت شهری روزبهروز بیشتر به استفاده از مصالح نوین علاقهمند میشوند به گونهای که شاید امروزه نتوان پروژهای یافت که به اندازه کافی به بهرهگیری از مصالح نوین نپردازد. از اینرو، پژوهش حاضر به تحلیل کاربردهای مختلف مصالح نوین در پروژههای مرمت شهری اقدام نموده است، که براساس دستهبندی صورت گرفته این پروژهها به سه شکل به استفاده از مصالح نوین اقدام نمودهاند: 1- الگوی هماهنگ: در این روش مصالح جدید به نحوی بهکار گرفته میشوند که بتوانند شکل اصلی خود را به نمایش بگذارند؛ به عبارت دیگر در این حالت مصالح جدید با معماری گذشته هماهنگ است. 2- الگوی متفاوت: در این حالت مصالح جدید با مصالح قبلی متفاوت است، به همین دلیل اغلب نوعی اغتشاش بصری ایجاد مینماید. 3- الگوی متضاد: در این حالت مصالح جدید بهکاررفته در تضادی آشکار با مصالح قدیمی قرار دارند؛ به همین دلیل، تمایز قدیم و جدید به سادگی قابل تشخیص است.

امروزه در اکثر شهرهای مدرن، بافتهای تاریخی از سایر بافتهای شهری جدا شده و ارتباط اندکی با بافتهای نو دارند، متأسفانه این عامل سبب کاهش جذابیت بافتهای تاریخی برای زندگی شده است و روزبهروز زوال و فراموشی آن را فراهم میکند. از این رو پایان دادن به این تقابل در بافتهای تاریخی حائز اهمیت است. در پژوهش حاضر سعی شده است با معرفی دستاوردهای هریک از الگوهای فوق، بهترین نوع استفاده از مصالح جدید در پروژههای مرمت شهری بازگو شود.

مقدمه

بافتهای تاریخی بخشی از مناطق و محلات شهرها را تشکیل میدهند و ویژگیهای هسته اولیه شهرها و خاطره فرهنگ و آداب و سنن ساکنین آنها را بازگو مینماید. معماری بافتهای تاریخی، براساس شرایط اقلیمی آن منطقه بوده است. عناصر اقلیمی در هر منطقه، معنای خاصی داشته و بر همین اساس فرمها و شکلهای ویژهای از معماری به وجود آمده است. همچنین مصالح بهکاررفته در بناها، مصالح بومآورد بوده است. بافتهای تاریخی به لحاظ معماری دارای نظمی مشخص و گویای اعتقادات، سلیقهها و مذهب و فرهنگ مردم زمانشان هستند. مصالح بهکاررفته در بافتهای تاریخی عمدتاً سنگ، خشت، ساروج، چوب و غیره بودند؛ این مصالح با توجه به سازگاری و موجود بودن در منطقه بهکار گرفته میشدند. از بناهای ساخته شده با این مصالح که هنوز کاربری و استحکام خود را حفظ کردند میتوان به منار جنبان، سی و سه پل و غیره اشاره نمود. گرچه امروزه در دید بسیاری از مردم، این مصالح، جزء مصالح با استحکام کم به حساب میآید.

اهمیتبافتهایتاریخی

اکثر شهرهای ایران دارای بافتهای قدیمی تاریخی و جدید است؛ بافتهای تاریخی که سبک زندگی گذشته مردمانشان را آشکار میکنند. این بافتها با ورود سبک مدرن، دگرگون شده و مجبور به پذیرفتن جزئیات، عناصر و عملکردهای جدید شده است و سرعت دگرگونی، سبب ایجاد ناهمگونی و ناهمخوانی بین بافتهای جدید و قدیمی تاریخی شده است و متأسفانه فرسودگی روزافزون بافتهای تاریخی را فراهم میآورد.

به نظر میرسد عمده اقداماتی که در این راستا صورت میگیرد، توانسته است فرسودگی این بافتها را منجمد کند و از پیشرفت آن تاحدی جلوگیری نماید و اغلب این بافتها که دارای ساختمانهایی با غنای تاریخی، فرهنگی هستند و از موقعیت مناسبی برای نو شدن و تبدیل شدن به بافت زنده شهری با کاربریهای مختلط تجاری، مسکونی، اداری، فرهنگی و توریستی برخوردار میباشند، به شکل موزه درآمدهاند. بافتهای تاریخی در قلب شهرها شکل میگیرند و جزئی از سرمایههای کالبدی، فرهنگی و تاریخی شهرها به حساب میآیند. از آنجا که رشد شهرها از پیرامون نشأت میگیرد، معاصرسازی بافت تاریخی اهمیت مییابد. در این راستا به نظر میرسد ابتدا باید وضعیت قبل از اعمال تغییرات در بافت تاریخی را برای آیندگان ثبت نمود، سپس با اعمال تغییرات، بافت جدید تلفیقی را که نمایانگر وضع موجود است، شناساند. اهمیت به بافت تاریخی، سبب ارتقای کیفیت زندگی میشود و تعلق انسان به مکان را افزایش میدهد (حناچی و دیگران، 1386، 51-60). در پروژههای مرمت شهری، یکی از جنبههای طراحی موفق، درک زمینه موجود و پاسخ مناسب به آن میباشد. از آنجا که بناهای تاریخی پاسخی به محیطهای فرهنگی، اجتماعی، تاریخی، سیاسی، اقتصادی و فیزیکی هستند، توسعههای جدید در یک محیط باارزش باید خصوصیت آن مکان را درک کند و با عناصر، مصالح و شیوههای مربوط به زمان معاصر به آن پاسخ دهد. ساختوسازهای جدید باید روح زمان حاضر را القا و بیان نماید، ولی در عین حال طرح، رنگ و مصالح آنها باید زمینه تاریخی که در متن آن واقع شده را مورد توجه قرار دهد (مظاهریان و شاه تیموری، 1391). بنابراین راهحلها و مسائل مربوط به طراحی براساس ارزشها و سنتهای فرهنگی خاص بافت تاریخی مورد نظر، نوع وضعیت ساختارهای موجود، میزان همگونی با محل و غیره متفاوت خواهد بود.

برای تحلیل استفاده از مصالح نوین در پروژههای مرمت شهری لازم است تأکید شود که در بافتهای تاریخی (مظاهریان و شاه تیموری، 1391)، پوسته بیرونی ساختارهای جدید دارای اهمیت میباشد و انتخاب مصالح خارجی مناسب به درکی از سازگاری مصالح در ترکیب، مقیاس، مدول، الگو، بافت، رنگ و درخشندگی آنها وابسته است؛ در این رابطه سه الگو ارائه میگردد:

1- الگوی هماهنگ: در این الگو، مصالح جدید باید با خصوصیت بافت تاریخی سازگار باشد و ضمن آنکه کمترین آسیب را به بافت وارد میکند، بر آن غلبه نکند و یا خصوصیات آن را تغییر ندهد. اگر مصالح جدید بتواند درکی از خصوصیت ویژه بافت و بناهای تاریخی آن را انعکاس دهد و با آنها سازگار باشد، به افزایش حس تعلق بافت کمک میکند؛ همچنین اگر مصالح جدید با پیروی از نماهای بافت مورد استفاده قرار گیرد، ارتقای کیفیت منظر شهری را پدید میآورد. در عین حال توجه به ایجاد سایهروشنهای ناشی از استفاده مصالح مختلف میتواند در تعریف بنای جدیدالاحداث در بافت تاریخی موثر باشد. بهعنوان مثال بنای جدیدی که در جلو یا کنار بنای تاریخی ساخته شده، باید مصالحی سازگار با پیرامون خود داشته باشد. لازم به ذکر است که مصالح جدید نباید عیناً شبیه مصالح بنای تاریخی باشد، بلکه باید با آن هماهنگ باشد.

2- الگوی متفاوت: در این الگو، مصالح جدید پیشنهادی نباید سبب تضعیف بناهای موجود شود بلکه باید سازگاری معقولی با بافت تاریخی داشته باشد، هرچند ممکن است نتواند بهطور قطعی و صددرصد از اغتشاش بصری جلوگیری نماید. چنانچه مصالح جدید با مصالح موجود در بافت تاریخی متفاوت باشد، اغتشاش بصری حاصل میگردد، زیرا مصالح جدید باید بهطور آشکار از مصالح قدیمی قابل تشخیص باشد و تفاوت پدید آورد. این تفاوت در واقع میتواند سیر تحول تاریخی مرمت در بافت تاریخی را قابل درک نماید. بنابراین این تفاوت باید معنادار باشد و ارزش بافت تاریخی ما را به خطر نیاندازد، به این معنی که نباید نسبت به بنای تاریخی برجسته شود و نقطه دید به بنای تاریخی را مسدود نماید. بهعنوان مثال میتوان از شفافیت شیشه جهت عبور دید و کاهش تأثیر بصری بنا و یا از انعکاس شیشه جهت بازتاب بناهای تاریخی اطراف و حضور خنثای بنای جدید به گونهای که بتواند در خدمت معرفی بافت تاریخی باشد، بهره برد. بهعنوان مثال میتوان به الگوی متفاوت در طرح توسعه محدوده شاهچراغ شیراز اشاره کرد (خبرگزاری شبستان، 1394). نمونههای قابل توجهی از این گرایش در پروژههای مرمت شهری قابل مشاهده میباشد.

3- الگوی متضاد: در این الگو استفاده از مصالح جدید آنقدر متفاوت است که در نگاه اول در کانون و مرکز توجه قرار میگیرد و از دید همگان نسبت به بناهای تاریخی بسیار برجسته رخ مینماید و دید را از بنای تاریخی منحرف کرده و در تضادی آشکار با بافت تاریخی قرار میگیرد، همچنین از بین برنده تعادل بصری در بافت تاریخی است. مصالح مدرن میتواند مصالح سنتی را باز تفسیر کند و ضمن ایجاد رابطهای هرچند کم بین جدید و قدیم، به سادگی قابل تشخیص باشد؛ در این راستا توجه به استفاده از مصالح نوین، در نظر گرفتن جزئیات اجرایی و نحوه اتصال ساختار جدید به بافت تاریخی مجاورش از اهمیت ویژهای برخوردار میگردد. بهنظر میرسد در الگوی متضاد، تأثیر بنای جدید روی موقعیت بناهای تاریخی مجاور، عمدتاً سبب مخدوش شدن تعادل بصری، آسیب و تخریب سازه بناهای تاریخی میشود.

نتیجهگیری

با توجه به بررسیهای صورت گرفته و دستاوردهای پژوهش بهنظر میرسد بهترین نوع استفاده از مصالح جدید، الگوی هماهنگ است، زیرا نوعی سازگاری با هویت منطقه ایجاد مینماید، البته بهکارگیری روش متضاد بیشتر بهعنوان یک پروژه محرک توسعه و ایجاد موقعیت جدید برای بافت بهکار گرفته میشود. تجربههای موفق و ناموفق در این حوزه نشان از اهمیت دقت در انتخاب «مصالح ساختمانی» در فرآیند ساختوساز در بافت تاریخی شهر دارد. البته لازم به ذکر است که مرور تجربههای قبلی نشان میدهد که تنها پروژههایی موفق بودهاند که از الگوی «هماهنگ» برای طراحی و اجرا استفاده کردهاند.

فهرستمنابعومراجع

حناچی، پیروز، دیبا، داراب، مهدوینژاد، محمدجواد (1386). حفاظت و توسعه در ایران؛ تجزیه و تحلیل تجارب مرمت در بافت‏های باارزش شهرهای تاریخی ایران، مجله هنرهای زیبا، 32، 51-60.

مظاهریان، حامد، شاه تیموری، یلدا (1391). رهنمودهای طراحی برای ساختارهای جدید در زمینهی تاریخی، هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، زمستان 1391، دوره 17 شماره4، 40 29.

فروم (1392). شهرهای تاریخی جهان، شماره 23، به نقل از: (WW.FORUM.IA.COM) (2015-07-10)

رسانیوز، 1394، ساختمان های مذهبی، به نقل از: (www.rasanews.ir) (2015-11-01)

خبرگزاری شبستان (1394). طرح توسعه محدوده شاهچراغ. (www.shabestan.ir)

نادری، سوده (1390). موزه تاریخ نظامی درسدن از دنیل لیبسکیند ؛ ایجاد یک وقفه جسورانه.(www.dezeen.com) (2015-11-10)

آذرنوش، الاهه (1394). معماری دوبی در کرمان. (http://chn.ir/NSite/FullStory/News/?Id=115280&Serv=0&SGr=0) (2015-11-10)

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • نام کتاب: کیفیت زندگی شهری ناشر: موسسه نشر شهر تهیه شده در: معاونت فرهنگی و هنرهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران شمارگان: 3000 جلد نوبت و سال انتشار: چاپ اول   بحث کیفیت زندگی، تاریخی…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آینه رسانه ها

آینه رسانه ها

نگارخانه