هویت، منظر و ابعاد آن در شهرها / ا.پوراحمد ع.نادردهقانی / 2

بعد اول: هویت محیطی- اکولوژیک

محیط طبیعی به عنوان بستر فعالیت‌های انسانی، دارای یک ساختار سیستمی است. این نظام دارای اجزاء و عناصری است که با ویژگی‌های کمی و کیفی خود ساختار محیطی را شکل می‌دهد. هر کدام از این اجزاء ایفاگر نقش معینی هستد که در مجموع - این نقش‌ها- عملکردهای زیست محیطی را بوجود می‌آورد. از طرفی کل این ساختار به صورت منسجم با ویژگی‌های خود زمینه‌ها و بسترهای مختلفی را برای فعالیت انسان ایجاد می‌کند. به عبارتی، نوع ساخت محیطی و عملکرد آن در مکان‌های مختلف و در مقیاس‌های زمانی متفاوت باعث شکل‌گیری اشکال مختلف زندگی و رفتارهای متفاوت ( به تبع خلق چشم اندازهای متفاوت) شده است. این ویژگی عاملی است تا در در هر گوشه‌ای از کره زمین شکل خاصی از زندگی انسانی، جانوری و گیاهی حاکم باشد.

در واقع شکل‌گیری انواع مختلف سکونت‌گاه‌های انسانی و فعالیت‌های متنوع در مکان‌های مختلف پاسخی به عملکردهای عناصر موجود در طبیعت است.

به طور کلی با این رویکرد که شناخت هویت محیطی به عنوان بستر فعالیت‌های انسانی می‌تواند به درک و تحلیل بهتر اشکال مختلف زندگی و فعالیت‌های انسانی بیانجامد، این بعد مورد بررسی و مطالعه گسترده قرارگرفته است، لذا در بررسی‌های مربوط به ابعاد هویت محیطی، ضمن معرفی موقعیت جغرافیایی و طبیعی شهر، فاکتورهای مهم محیطی- اکولوژیک مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفته اند که مهم‌ترین آنها عبارتند از :

- وضعیت توپوگرافی

- شبکه رودها و جریانات سطحی

- ویژگی‌های اقلیمی( شامل: بارش، دما، رطوبت، باد و غیره)

- منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی

- ساختار زمین شناسی

- پوشش گیاهی و زندگی جانوری

- منابع و جاذبه‌های طبیعی( این بخش در مقیاس‌های درون شهری و برون شهری به طور کامل مورد بررسی قرار گرفته است).


بعد دوم: هویت اجتماعی- فرهنگی

گفته می‌شود تنها پدیده‌ای که دغدغه هویت دارد، انسان است. انسان همواره به دنبال ابزاری می‌گردد که خود را به واسطۀ آن تبیین کند. بدیهی است که تبیین خویشتن به صورت متنوع از سایرین امکان‌پذیر نیست؛ چرا که هویت شخص بخشی از حوزه حیات اجتماعی است که فرد، خویش را با آن معرفی می‌نماید. از سوی دیگر فرد با حضور و رشد یافتن در جمع علاوه بر آنکه دارای هویت شخصی؛ یعنی نام، منزلت اجتماعی و روابط شخصی با دیگران می‌گردد، بلکه با گرفتن عناصر مشترکی که فرهنگ خوانده می‌شود، هویت جمعی می‌یابد.

علوم، فنون، مهارت‌ها، اندیشه‌ها و تجارب با ارزش و سودمندی که از دیگران یا از گذشته می‌گیریم و یا بدست می‌آوریم، در تحلیل نهایی از اجزای هویت خواهند شد؛ همان گونه که خط، لباس، روش‌های تولید، آداب و رسوم و عقاید، جشن‌ها و اعیاد و بسیاری از چیزهای دیگر که از مولفه‌های ملی، عناصر هویت و متعلقات فرهنگ خویش می‌دانیم در گذار و گشتار تاریخی خویش و در اثنای داد و ستد و مبادله با دیگران به دست آورده ایم. بر این اساس توجه به هویت اجتماعی- فرهنگی در راستای شناخت هویت واقعی جامعۀ شهری گریزناپذیر است. بنابراین، در این مجموعه به طور مفصل به آن توجه شده است.

به طور کلی در بررسی‌های مرتبط با این بعد از هویت، شاخص‌ها و ابعاد زیر مورد مطالعه و بررسی مبسوط قرار گرفته است:

- جمعیت‌شناسی:در این قسمت ویژگی‌های کمی و کیفی جمعیت شامل تعداد جمعیت در دوره‌های زمانی، ترکیب سنی و جنسی، وضعیت سواد و بهداشت، مهاجرت، خصوصیات خانوار به همراه چشم انداز جمعیتی شهر مورد بررسی قرار گرفته است.

- فرهنگ عامه: یکی از بخش‌های مهم این تحقیق را تشکیل می‌دهد. در واقع یکی از ارکان اساسی وابعاد مهم هویت توجه به شاخص های فرهنگی، ریشه‌ها و فو لکلور و فرهنگ عامه می‌باشد. براین اساس در یک بستر زمانی، ویژگی‌های فرهنگی شامل نژاد و گروه بندی قومی، اخلاق و روحیات، ادبیات محلی، باورها، ترانه‌های محلی، امثال و حکم، ساختار زبان و گویش‌های محلی، پوشش سنتی و لباس‌های محلی، ورزش‌های بومی، موسیقی، مشاهیر و شخصیت‌ها، جریان‌های رسمی و فرهنگی در ابعاد علمی- ادبی- هنری – تفریحی و ...، جریان‌های مذهبی و آیینی و غیره پرداخته شده است. ضمن اینکه توجه به گذشته نگری نیز در قالب مباحث تاریخ سیاسی و عمومی هر شهر به نگارش در آمده است.

به طور کلی در روش هویت شناسانه سازمان شهری، آنچه در مرکز توجه قرار می‌گیرد، شناخت انسان به عنوان کوچک‌ترین عضو تشکیل دهنده جامعه است. انسانی که هویت او در قالب بررسی و درک حالات و عمل، او را در تعامل با سازمان فضایی اطراف قرار می‌دهد. این بخش درصدد درک ویژگی‌های هویتی انسان‌هایی است که در شهرساکن شده‌اند.


بعد سوم: هویت اقتصادی

یکی از ابعاد هویت بخش در فضاهای شهری فعالیت‌هایی است که توسط ساکنان آن از گذشته تا به امروز پایه‌های اقتصاد شهری را تشکیل می‌دهد و جایگاه شهر را در سلسله مراتب سازمان فضایی شبکه سکونت‌گاهی و ارتباط آن را با سایر شهرها تعریف می‌کند. چه بسیارند برخی از فعالیت‌ها که به طور ویژه در مکان‌ها و یا شهرهای خاصی وجود دارند و به یک مکان ویژه جغرافیایی اختصاص دارند و به عنوان یکی از ارکان هویتی شهر یا مکان خود نمایی می‌کند. چه بسیارند که ویژگی‌های اقتصادی ریخت شبکه سکونت‌گاهی را نیز تعریف می‌کند. بنابراین توجه به این بعد از هویت شهری لازم و ضروری است. از این‌رو، در این بعد هویت اقتصادی شهرها به طور عام و خاص در بستر زمانی مورد پژوهش قرار گرفته است.

ابعاد مورد توجه در این راستا عبارتند از:

1- فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌های سه گانه

2- جایگاه فعالیت‌های جدید هم‌چون گردشگری، حمل و نقل و فعالیت‌های بخش چهارم در اقتصاد شهری

3- فعالیت‌های سنتی و صنایع دستی شامل گیوه بافی، قالی بافی، جاجیم بافی، گلیم بافی و غیره

4- فعالیت‌های ویژه و یا بومی موجود در هر مکان یا شهر


بعد چهارم: هویت کالبدی - فضایی

هویت کالبدی آن عامل، هویتی است که بافت، ساختار، شکل شهر و ساخت اصلی به آن هویت وابسته است. از دیدگاه کوئین لینچ عناصر تصویر و هویت بخشی شهر عبارتند از :

1- راه‌ها و شبکه ارتباطی

2- لبه‌ها

2- محله‌ها

3- گره‌ها

5- نشانه‌ها

همان طور که گفته شد لینچ عناصر هویت بخش شهر را عمدتا در وجوه کالبدی می‌بیند. بنابراین، بافت کالبدی و ساختار مکانی- فضایی شهرها، یکی از مهم‌ترین ابعاد هویتی شهرها را شکل می‌دهد، زیرا شکل‌گیری بافت کالبدی شهری متاثر از اندیشه‌ها، عقاید، باورها، فعالیت‌ها و سطح فرهنگ جامعه می‌باشد. از این‌رو شناخت این بخش از شهرها می‌تواند به شناخت بیشتر سایر ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز بیانجامد. واقعیت آن است که بافت کالبدی، امکان بازشناسی هویت شهری را به صورت بصری فراهم می‌کند و به همین دلیل از میان سایر ابعاد هویتی اهمیت بیشتری دارد.

در مجموعه در جستجوی هویت شهری، بافت کالبدی در دو بخش بافت جدید و قدیم مورد مطالعه قرار داده شده است. در واقع در ایران بافت کالبدی قدیمی هر شهر نمودی از اصالت، پیشینۀ تاریخی و سابقه سکونت گزینی است که به وسیلۀ آن جامعه می‌تواند بسیاری از ویژگی‌های تاریخی و جایگاه واقعی خود را باز شناسند. به عبارتی، عاملی است که به وسیلۀ آن می‌توان الگوهای اصیل و بومی سکونت را بازشناخت و توسعۀ شهری و ساخت بناهای جدید را بر اساس آن و در ارتباط با آن شکل داد. حال آنکه در جریان‌های توسعه‌ای این بخش به فراموشی سپرده شده و درحال اضمحلال است.

به همین دلیل، این بعد مورد توجه ویژه قرار گرفته است. مهم‌ترین ابعاد مورد توحه در این مجموعه در بخش هویت کالبدی بطور خلاصه عبارتند از:

1- شکل گیری شهر (سابقۀ سکونت گزینی و پیدایش شهر) و سیر تحول آن در گذر زمان

2- ویژگی‌ها و ساختار کالبدی شهر

3- عناصر سازندۀ بافت کالبدی

4- مکان های باستانی و قدیمی (آرامگاه ها، آتشگاه ها، امامزاده ها، مدارس، پل ها، گورستان-ها، ساختمان‌ها، بناها و غیره)

5- ویژگی‌های دسترسی( شبکۀ مواصلاتی و ارتباطی درون شهری و برون شهری)

6- ویژگی‌های عملکردی عناصر و اجزاء سازنده بافت کالبدی شهر

7- محلات قدیمی

8- محورهای گردشگری و توریستی

9- فضاهای باز و عمومی شهر

10- نماهای شهری، سبک و سیاق معماری و ساخت و سازهای شهری و غیره

تمامی ابعاد چهارگانه فوق ضمن ارائه توضیحات کافی با ارائه عکس‌ها، تصاویر، نقشه ها و کروکی-های مفصل همراهند که امکان ارتباط بهتری را برای خواننده با آنچه که گفته شده را فراهم می‌کند. در واقع مطالعۀ این مجموعه هم چون فیلمی است که وقایع و هر آنچه را که در مورد هویت شهری است، به نمایش می‌گذارد.

تمامی ویژگی‌های بالا در یک بستر زمانی و در ادوار مختلف تاریخی بطور گسترده بسط داده شده و بررسی شده است. به طور کلی این مجموعه با معرفی ابعاد هویتی شهرها سعی در ایجاد یک پیوند متقابل در میان گذشته، حال و آینده دارد. ازاین رهگذر سعی برآن است که خود را بازشناسیم. درواقع این مجموعه درپی بازسازی هویت از دست رفته درشهرهای ایران است و در پی این است که مسئله شناسایی هویت شهری را از زوایای مختلف اجتماعی، اقتصادی، محیطی- اکولوژیک و کالبدی مورد بررسی قرار دهد و رویکرد مناسبی را برای بازشناسی مجدد هویت به شهرها پیش رو گرفته است.


نتیجه گیری

تلاش های صورت گرفته در این مجموعه به این نتیجه منجر شده است که هویت را باید از درون جست نه از برون. با نیم نگاهی به این مجموعه، اصالت و استقلال در شهرهای ایرانی در زمان گذشته آشکار می‌شود. چگونه است که اکنون نمی‌توان این ویژگی‌ها را به وضوح ملاحضه کرد؟ جواب را باید در ایجاد انفصال و گسست در ابعاد فکری- ذهنی و ابعاد عملی هویت جستجو کرد.

با مطالعه این مجموعه، به راحتی می‌توان ابعاد هویتی را شناسایی کرد. عناصر سازنده که هویت را به شهرها می‌بخشند، باز شناخت؛ ضمن این که با الگوگیری از آن‌ها می‌توان چشم انداز آتی را برگزید. به عبارتی، شکل‌گیری، گسترش و توسعۀ فضاهای شهری باید در ارتباط با آنچه که داشته‌ایم، باشد و این امر نیز اکنون نه به طور کلی، ولی به صورت محدود میسر شده است. شناخت ابعاد مورد توجه در این مجموعه به عنوان نخستین گام در اندیشیدن به مقولۀ شکل‌گیری شهر با هویت است. در جستجوی هویت شهری می‌تواند به عنوان یک راهنما و بستر مقدماتی در اختیار برنامه‌ ریزان و دستگاه‌های مسئول قرار گیرد. یکی از مسائلی که امروزه مطرح است، بی توجهی به ابعاد هویتی شهرها در طرح‌های توسعه شهری هم چون طرح‌های جامع و تفصیلی، طرح‌های کالبدی، آمایش سرزمین و غیره می‌باشد. مهم‌ترین دلیل این امر نبودن مبانی و منابع لازم برای شناسایی این ابعاد بوده است. این مجموعه با یک مطالعه گسترده می‌تواند به عنوان مطالعات مقدماتی راه را برای فعالیت و اقدام منسجم بر پایۀ گذشته و اصالت شهری خود در طرح‌های توسعه‌ای و عمرانی باز کند.

در واقع، مهم‌ترین عامل که باعث شده است تا طرح‌های توسعه‌ای و عمرانی علیرغم صرف هزینه‌های هنگفت و زمان‌های زیاد هنوز نتوانسته‌اند به اهداف اولیۀ خود نیز دست یابند، بی توجهی به واقعیات موجود در بستر شهرها و جامعۀ شهری است. این واضح است که نمی‌توان با الگوگیری صرف از انگاره‌های غیربومی که در شرایط اجتماعی- اقتصادی و تاریخی- سیاسی کامل متفاوتی با شرایط ایران شکل گرفته‌اند، به فکر توسعۀ شهری بود. توسعه‌ای واقعی است که در ارتباط بلافصل با واقعیات جامعه و فضاهای شهری باشد. به سخن دیگر، هر گونه گسستی حتی از لحاظ فکری زمینه را برای شکاف در فضاهای شهری فراهم می‌کند. نمونه آن را در فضاهای جدید با هویت متفاوت و بیگانه شهری می‌توان ملاحظه کرد. به راستی چقدر در ساخت نواحی جدید شهری و فضاهای جدید به فکر ایجاد پدیده‌هایی با هویت اصیل و یا ابعاد هویتی شهر بوده‌ایم؟ چقدر تلاش کرده‌ایم که انفصال‌ها و شکاف‌های موجود در شیوه‌های شهرسازی جدید را با شهرسازی اصیل ایرانی- اسلامی برطرف کنیم؟ چقدر در ساخت و سازها و طراحی‌های شهری به اصالت‌های معماری بومی اندیشیده‌ایم؟ در پاسخ به این سوالات باید گفت که خیلی کم و بندرت این اقدامات صورت گرفته است. یکی از اصلی‌ترین مشکلات فرا رو در این زمینه کمبود مطالعات پایه‌ای و اختصاصی است. در جستجوی هویت شهری به عنوان یکی از پایه‌ای ترین مطالعات مرتبط در این زمینه، در پی رفع این کمبودها بوده و به بازشناسایی هویت‌های اصیل شهری در بسترهای جغرافیایی جای جای ایران می‌اندیشد.


فهرست منابع

برزگر، محمدرضا؛ بازشناسی هویت شهری، مجموعه مقالات همایش مسایل شهرسازی، جلد اول، ساخت کالبدی شهر، 1383.

فرجامی، محمدرضا؛ ابعاد هویت شهری، مجموعه مقالات همایش مسایل شهرسازی، جلد اول، ساخت کالبدی شهر، 1383.

یاری، ارسطو؛ نقش پذیری روستا- شهری با تأکید بر تحولات ساختاری ـ عملکردی، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدۀ علوم زمین، 1385.

گل محمدی، احمد؛ جهانی شدن، فرهنگ، هویت؛ تهران، نشر نی، 1383.

زمانی، احسان؛ هویت شهری، حلقه‌ای گمشده؛ سایت همشهری آنلاین.

مهاجر، آذر؛ فضای معنوی زندگی انسان‌ها؛ سایت همشهری آنلاین.

افلاکی؛ اسدالله؛ معماری و شهرسازی در فضاهای شهری؛ سایت همشهری آنلاین.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • نام کتاب: گرافیتی- رویکردی انتقادی نویسنده: مسعود کوثری ناشر: دریچه نو تهیه شده در: معاونت برنامه­ریزی و توسعه سازمان زیباسازی شهر تهران- مدیریت مطالعات و آموزش-واحد آموزش شمارگان: 1500 جلد قیمت: 120.000 ریال نوبتو سال…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه