پیاده رو و حیات جمعی شهر / 1 / م.آزاد ارمکی

مقدمه

هر تبیین جامعه‏شناسانه، اگر به زندگی روزمره ارجاعی نداشته باشد، تبیینی ناکارآمد خواهد بود. بسیاری از بنیان‎گذاران علوم انسانی، مسئله اصلی‏شان زندگی روزمره جامعه مدرن بوده است. متفکرانی چون فروید، مارکس، وبر، زیمل و دیگران نه‌ تنها برای مسائل اصلی، نظریات خود را درون زندگی روزمره جست‌وجو کردند، بلکه مواد تحلیل خود را نیز از بستر زندگی روزمره اخذ کردند.تلاش و دغدغه این متفکران، نقد زندگی روزمره و امید به رهایی‌بخشی آن بوده ‏است. (کاظمی:8 138)

شاید بنیادی ترین مسئله در رابطه با زندگی روزمره ابهام بیش از اندازه ی این اصطلاح باشد که تعریف و بیان مختصات آن را دشوار می سازد. ماهیت ظاهرا عادی زندگی روزمره یعنی پیوستگی های اجتناب ناپذیرش با امور مانوس و بدیهی گاه منجر به غفلت از اهمیت آن به عنوان یک موضوع اجتماعی ارزشمند میشود در حالیکه خود این پیوند آن را به موضوعی درخور توجه برای پژوهشهای اجتماعی تبدیل میکند.

ضمن اینکه زندگی روزمره بر خلاف ظاهر عادی و تکراری اش ماهیت بسیار کثرت گرا و پرمنازعه ای دارد.(بنت:1386) و درست مانند فرهنگ، دیگر نمی توان آن را اصطلاح یکپارچه و متجانسی به شمار آورد که بیانگر حقیقت راستین تجربه افراد درباره ی دنیای پیرامونشان است. زندگی روزمره اقلیمی است که مشحون از چالش و منازعه است. « فضا» ها و «مکان» های زندگی روزمره که پیش از این به واسطه ی وجود اجتماعات قومی متجانس و تقریبا ایستا به وضوح مرزبندی می شدند اکنون بسیار کثرت گرایانه و پر منازعه شده اند. (بنت : 1386)

سیالیت، بی شکلی و حضور ممکن همه و همچنین رهاشدگی از ساختارهای رسمی که قواعد نظام سیاسی و اجتماعی را بازنمایی میکنند (آزاد:1387) زندگی روزمره را همانطور که دوسرتو می گوید به عرصه ی مقاومت تبدیل کرده است. مقاومتی که باعث میشود زندگی روزمره به تسخیر نظام سازنده فرهنگ و کالاهای فرهنگی در نیاید. این مقاومت صرفا به معنای مترادف ساده ای برای مخالفت نیست بلکه هم میتواند ناشی از نوعی بی حرکتی و قبول وضعیت و هم ناشی از اشکال خلاقانه ای از متناسب کردن موقعیت ها باشد. (اباذری: ؟)

فیسک نیز در فهم فرهنگ عامه زندگی روزمره را قلمرویی میخواند که در آن منافع متعارض جوامع سرمایه داری دائما به مبارزه کشیده میشود. مبارزه ای اجتماعی که به شکل مبارزه برای معنا متبلور میشود. از نظر او جامعه، کلی یکپارچه و سازمان یافته نیست بلکه شبکه پیچیده‏ای از گروه‏ها و با منافع متفاوت است. وی روابط اجتماعی را نه فقط در چارچوب قدرت‏ اجتماعی و سلطه ی ایستا بلکه محل کشمکش دائمی می‏بیند. مبارزه ی اجتماعی(و مبارزه‏ طبقاتی در نگاه مارکسیستی) چیزی جز اعتراض طبقات فرودست به این قدرت نیست. در این نگاه محصولات و مکانهای زندگی روزمره از جمله پیاده رو مکانهایی اشباع شده از قدرت فرض نمیشوند. بلکه مکانهایی ناتمام هستند که مصرف کنندگان، خریداران و پرسه زنان آنها را تمام میکنند.(اباذری:؟)


بیان مساله

همانطور که دوسرتو میگوید یکی از ابعاد مهم در مطالعه زندگی روزمره بحث مصرف است. وی مصرف را امری فراتر از خریدن و مصرف کالاهای مادی می داند. ( اباذری؛ صادقی ) در ایران، خیابان‏ها، کافی‏شاپ‏ها، گیم‏نت‏ها، رستوران‏ها، فروشگاه‏های بزرگ، شهربازی‏ها و پارک‏ها مراکزی‏اند که مصرف در آنها نقشی اساسی ایفا می‏کند. اما مصرف در چنین فضاهایی، صرفاً به کالاها و ابزارها محدود نمی‏شود. فضاها نیز در این مکان‌ها تولید و مصرف می‏شوند. چنین مصرفی، با تولید معانی اجتماعی همراه است، که تجربه در زندگی روزمره را با خلاقیتِ امر مدرن رویاروی می‏کند. لذا فضاها و مراکز مدرن، بخش مهمی از قلمرو زندگی روزمره محسوب می‏شوند. (کاظمی : 1388 ) و همین امر است که مطالعه و بررسی آنها را موجه و حتی پر اهمیت می سازد.

به عقیده ی دوسرتو اگر چه فرهنگ عامیانه زندگی روزمره ناظر بر مصرف محصولاتی است که توسط نظم اقتصادی مسلط به این مردم تحمیل میشود و بدون اینکه به مصرف کنندگان تعلق داشته باشد توسط دیگران ساخته شده و گسترش می یابد اما با این حال او این مصرف را مصرفی منفعلانه و همراه با اجبارنمیداند. چرا که مصرف کنندگان در پاسخ به موقعیت مصرف خلاقیت دارند.  (اباذری؛صادقی)

یکی از عرصه های ظهور و بروز این مصرف خلاق و مقاومت عامه در برابر نیروهای سلطه که نظمی از پیش تعیین شده را به افراد دیکته میکنند پیاده رو می باشد که به واسطه ی تکثر تیپ هایی که در آن رفت و آمد میکنند، تکثر و تنوع مغازه ها و اهداف و مقاصد مختلفی که افراد در آن جست وجو میکنند، زندگی روزمره به شکل خالصش در آن جریان دارد. افراد مختلف در پیاده رو بنا به مقاصد، پیشینه اجتماعی، و شرایط خاص خود استفاده های متفاوتی از آن کرده، معانی متفاوتی به آن نسبت داده و خوانش های خاص خود را از این فضای شهری دارا هستند که لزوما با اهداف و برنامه های سازندگان این فضای شهری همخوانی ندارد و بعضا میتواند شکل مقاومت و واکنش در برابر آنها به عنوان نیروهای سلطه را به خود بگیرد. برای فهم این معانی همانطور که دوسرتو میگوید به جای اینکه از زاویه دید بالا یعنی زاویه دید مدیران و برنامه ریزان شهری به شهر نگریست باید به قدم زدن در شهر پرداخت. از نظر او کسی که در شهر قدم می زند نظم قابل خواندنی را که برنامه ریزان به شهر داده اند میگیرد و آن را در پرده ابهام قرار میدهد. در واقع این راهپیمان و عابران هستند که با حضور خود به فضای شهری معنا و مفهوم می بخشند. « کسانی که بدنشان جای جای متن شهری را که می نویسند، دنبال می کند بدون آنکه بتوانند آن را بخوانند.» (دورینگ:؟)

پرتردد بودن این فضای شهری در تقریبا تمام ساعات روز؛ حضور اقشار گوناگون شهری و سنین مختلف گروه های اجتماعی و مجاورت آن با بازار تاریخی تجریش که مقوله ی مصرف و پرسه زنی را در این مکان پررنگ کرده است از دلایل انتخاب این پیاده رو بوده است. ضمن اینکه به دلیل قدمت این محل شاهد عناصری از زندگی سنتی در مجاورت جلوه های نوظهور مدرنیته در آن میباشیم. مثلا در زمینه ی کالاهای عرضه شده در مغازه های جنب پیاده رو.

مقاله حاضر ضمن اشاره ای گذرا به طبیعت زندگی روزمره جاری در پیاده روی میدان تجریش به عنوان یکی از پیاده روهای پرتردد، سعی در مقوله بندی افراد حاضر در پیاده رو برای شناخت ماهیت ویژه ی روابط در آن دارد تا از این طریق تا حدی به ماهیت زندگی روزمره ی جامعه ی ایرانی دست یابد.

مصرف افراد در پیاده رو چقدر با اهداف و مقاصد برنامه ریزان شهری برای این فضا همخوانی دارد؟ میزان انعطاف و سیالیت این فضای شهری در مواجهه با نیازها و تعاریف افراد در چه حد است؟ آیا افراد در پیاده رو صرفا تردد میکنند؟ با توجه به تنوع آدمهایی که در پیاده رو حضور می یابند چه نوع رابطه ای میان آنها برقرار است؟ آیا پیاده رو صرفا محلی برای گذر است که افراد را از نقطه ای به نقطه ی دیگر میرساند ؟ آیا ساکنین ثابتی هم دارد؟ مواجهه ی این ساکنین با عابرین چگونه است؟ و ... خلاصه اینکه آیا پیاده رو به عنوان یک کالای فرهنگی قواعد خاص خودش را به عابران و مصرف کنندگانش دیکته میکند یا همانطور که فیسک میگوید عامه در مواجهه با آن قادر به مقاومت هستند و معانی هویتی مورد نظر خود را در این فضا تولید میکنند.

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • "همشهری معماری" در شماره نهم خود که آبان ماه 90 منتشر گردید به موضوعات مختلفی در ارتباط با سازمان زیباسازی پرداخت برای مشاهده آنها اینجا و اینجا و اینجا را کلیک فرمائید "همشهری معماری" در شماره…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه